Kıbrıs’ta 15 Temmuz 1974’te gerçekleştirilen darbenin üzerinden 52 yıl geçti. Dönemin Cumhurbaşkanı Başpiskopos III. Makarios’un devrilmesiyle sonuçlanan darbe, adanın yakın tarihindeki en önemli dönüm noktalarından biri olarak değerlendiriliyor.

Yunanistan’daki askeri cunta tarafından desteklenen ve Kıbrıs Ulusal Muhafızları ile EOKA B mensuplarının katılımıyla gerçekleştirilen darbe, 15 Temmuz 1974 sabahı Lefkoşa’da başladı. Darbeden beş gün sonra, 20 Temmuz’da Türkiye’nin adaya askeri müdahalede bulunmasıyla Kıbrıs’ta bugün de etkileri süren yeni bir süreç başladı.

Atina ile Makarios arasındaki gerilim tırmanmıştı

Darbe öncesinde, Makarios ile Yunanistan’daki askeri yönetim arasında uzun süredir devam eden siyasi görüş ayrılıkları bulunuyordu. 1967’de Yunanistan’da askeri diktatörlüğün kurulmasının ardından iki taraf arasındaki ilişkiler giderek gerildi.

Makarios’un bağımsız bir dış politika izlemesi ve Kıbrıs’ın Bağlantısızlar Hareketi içindeki konumunu koruma çabaları, Atina yönetimiyle yaşanan anlaşmazlıkların temel nedenleri arasında gösteriliyordu.

Bu süreçte, 1971 yılında General Yorgos Grivas tarafından kurulan EOKA B örgütünün faaliyetleri de adadaki siyasi kutuplaşmayı artırdı. Örgüt, Makarios yönetimine karşı silahlı eylemler gerçekleştirirken, ülkedeki istikrarsızlığın derinleşmesine neden oldu.

Darbe 15 Temmuz sabahı başladı

Makarios’un, 2 Temmuz 1974’te Yunanistan Cumhurbaşkanı General Phaedo Gizikis’e gönderdiği mektupta Atina yönetimini Kıbrıs’ın iç işlerine müdahale etmekle suçlaması ve Ulusal Muhafızlar bünyesindeki Yunan subaylarının geri çekilmesini talep etmesi, iki taraf arasındaki gerilimi daha da artırdı. 15 Temmuz sabahı saat 08.20 sıralarında harekete geçen darbeci birlikler, Lefkoşa’daki Cumhurbaşkanlığı Sarayı, Başpiskoposluk, Yedek Kuvvetler Karargâhı ile Kıbrıs Radyo Televizyon Kurumu başta olmak üzere birçok stratejik noktayı hedef aldı.

Makarios kaçmayı başardı

Darbe sırasında Cumhurbaşkanlığı Sarayı’nda bulunan Makarios, sarayın ağır saldırı altında kalmasının ardından arka çıkıştan kaçmayı başardı. Trodos bölgesine geçen Makarios daha sonra Baf’a ulaştı.

Darbeciler gün boyunca Makarios’un öldüğünü duyursa da, Makarios’un Baf’taki bir radyo istasyonundan halka seslenmesiyle bu iddialar yalanlandı. Makarios yaptığı açıklamada hayatta olduğunu belirterek halkı direnişe çağırdı.

Darbe sonrasında anayasal yönetime bağlı güçlerle darbeciler arasında çeşitli bölgelerde çatışmalar yaşandı. Ancak kısa süre içinde darbeciler adanın büyük bölümünde kontrolü sağladı.

Makarios daha sonra Birleşmiş Milletler’in desteğiyle İngiliz üs bölgesine, oradan da Malta üzerinden Londra’ya götürüldü. Böylece Aralık 1974’e kadar sürecek sürgün dönemi başladı.

Nikos Samson 8 gün görevde kaldı

Darbenin ardından kurulan yönetimin başına gazeteci ve siyasetçi Nikos Samson getirildi. Ancak Samson’un liderliğindeki yönetim yalnızca sekiz gün görevde kaldı.

Darbe, uluslararası toplumda da geniş yankı uyandırdı. Türkiye, yaşananları Kıbrıs’a yönelik Yunan müdahalesi olarak değerlendirdi ve 1960 Garanti Antlaşması’ndan kaynaklanan haklarına atıfta bulundu. Krizin çözümü için çeşitli diplomatik girişimler başlatılsa da sonuç alınamadı.

20 Temmuz’da Türkiye’nin adaya askeri müdahalesi oldu

20 Temmuz 1974’te Türkiye garantörlük hakkını kullanarak adaya askeri müdahale gerçekleştirdi. Söz konusu müdahale, Kıbrıs’ın fiilen bölünmesiyle sonuçlanan sürecin başlangıcı oldu.

Yaşanan olaylar sonucunda yüz binlerce kişi yer değiştirmek zorunda kalırken, binlerce insan hayatını kaybetti veya kayboldu. Adadaki bölünmüşlük ise günümüze kadar devam etti.

Yunanistan’daki askeri yönetim de sona erdi

Kıbrıs’ta yaşanan darbe ve ardından gelen gelişmeler, Yunanistan’daki askeri diktatörlüğün de sonunu hazırladı. Cunta yönetimi 23 Temmuz 1974’te çökerken, Konstantin Karamanlis’in liderliğinde ülkede demokrasiye geçiş süreci başladı.

Kıbrıs’ta her yıl 15 Temmuz’da düzenlenen anma etkinliklerinde, darbe ve sonrasında yaşanan gelişmeler hatırlatılarak, olayların adanın tarihindeki etkilerine dikkat çekiliyor.