Dr. Okan Dağlı
[email protected]

Kıbrıs Cumhuriyeti’nde bir başarı öyküsü…

Genel Sağlık Sistemi: GeSY

Kıbrıs toprakları üzerinde sosyal alanda gerçekleştirilen en büyük reformlardan biri olarak kabul edilen Genel Sağlık Sistemi (GeSY), sistemsizlikten yanıp kavrulan ülkemizde bizlere bir ışık olabilir mi?

Bu yazıda kendimin de yer aldığı ve aktif olarak kurulduğu 2019 yılından beridir yedi yıldır çalıştığım bu sağlık sistemini okurlarla paylaşmaya çalışacağım.

Tam adı (GeSY – Γενικό Σύστημα Υγείας / General Healthcare System), Haziran 2019’da uygulanmaya başlanmış, Haziran 2020’de ikinci aşaması tamamlanarak tam kapsamlı hâle gelmiştir.  

Bu sistemi anlamaya çalışırken bazen soru cevaplar halinde konuyu daha anlaşılır hale getirmeye çalışacağım. Sağlık sistemleriyle ilgili katıldığım birçok toplantıda karşı karşıya kaldığım bu sorular ve onların cevapları sistemi daha iyi anlamamıza yardımcı olacaktır. Geçen yedi yıldan bugüne sistem olgunlaşmış ve istikrar kazanmıştır. Finansal olarak kendini idame ettirme konusunda kendinden emindir. Uzun vadeli sürdürülebilirliğini güvence altına almıştır.

GeSY neden kuruldu?

2019 öncesinde Kıbrıs’ta sağlık sistemi ikiye ayrılmış durumdaydı:

• Devlet hastaneleri yalnızca belirli gelir gruplarına ücretsiz hizmet veriyordu.
• Geliri sınırın üzerinde olanlar ya özel sağlık sigortası yaptırıyor ya da sağlık giderlerini ceplerinden ödüyordu.
• Avrupa Birliği içinde cepten sağlık harcamasının en yüksek olduğu ülkelerden biriydi.
• Kamu ve özel sektör arasında koordinasyon zayıftı ve uzun bekleme süreleri yaşanıyordu.  

Bu nedenle amaç:

• Evrensel sağlık güvencesi sağlamak,
• Kamu ve özel sektörü aynı sistem içinde buluşturmak,
• Sağlık hizmetine eşit erişim sağlamak,
• Cepten yapılan harcamaları azaltmaktı.

Sistemi kim yönetiyor?

GeSY’nin yöneticisi, Sağlık Sigortası Kurumu’dur (Health Insurance Organisation - HIO / Οργανισμός Ασφάλισης Υγείας - OAY). Sağlık Sigortası Kurumu, klasik anlamda yalnızca bir devlet kurumu değildir. Yapısı, farklı toplumsal kesimlerin temsil edildiği 13 üyeli bir Yönetim Kurulu tarafından yönetilecek şekilde tasarlanmıştır. Böylece hükümetin tek başına karar verici olmaması ve işverenler, çalışanlar ile hastaların da yönetime katılması amaçlanmıştır.  

Yönetim Kurulu şu üyelerden oluşur:

• 1 Başkan
• Sağlık Bakanlığı Daimi Müsteşarı (doğal üye)
• Maliye Bakanlığı Daimi Müsteşarı (doğal üye)
• Hükümeti temsil eden 2 üye
• İşveren örgütlerini temsil eden 3 üye
• İşçi sendikalarını temsil eden 3 üye
• Serbest çalışanları temsil eden 1 üye
• Hastaları temsil eden 1 üye  

Yönetim Kurulu dışında kimler çalışıyor?

Yönetim Kurulunun altında, günlük işleyişi yürüten profesyonel bir idari yapı vardır. Bunun başında Genel Müdür (Director General) bulunur. Genel Müdüre bağlı olarak;

• Finans ve GeSY Fonu yönetimi,
• Sağlık hizmeti sunucularıyla sözleşmeler,
• Tıbbi hizmetler ve klinik protokoller,
• Bilgi teknolojileri (GeSY bilişim sistemi),
• Denetim ve suistimalle mücadele,
• Hukuk işleri,
• İnsan kaynakları,
• Kalite ve stratejik planlama

gibi birimler faaliyet gösterir.

GeSY’den kimler yararlanabiliyor?

Kıbrıs Cumhuriyeti’nin kontrolündeki bölgelerde ikamet eden ve onların bakmakla yükümlü olduğu Kıbrıs Cumhuriyeti vatandaşlarını, daimi oturma veya çalışma izni olanlarla oradan emekli maaşı alanları, bir başka AB ülkesinde ve Birleşik Krallık’ta sosyal sigortalı olup geçerli ikamet hakkı bulunanları sisteme kayıt yaptırmak şartıyla kapsıyor. Ayrıca mültecileri de yasal koşulları yerine getirmek kaydıyla kapsamaktadır. Kapsam dahiline alınmak için mutlaka kayıt dijital ortamda yapılıp, postayla istenen belgeleri GeSY merkezine ulaştırmak gerekmektedir.

GeSY başlarken hangi hizmetleri veriyordu?

1 Haziran 2019 başlarken ilk aşamada ayakta tedavi hizmetleri veriyordu.

• Kişisel yetişkin doktorları (Personel Doktor)
• Kişisel çocuk doktorları (Çocuk Personel Doktor)
• Uzman doktorlar
• Laboratuvar tetkikleri
• Radyoloji
• Eczaneler
• İlaçlar

 Tam bir yıl sonra 1 Haziran 2020’de ikinci aşamadan itibaren sisteme şu hizmetler eklendi:

• Hastane yatışları
• Ameliyatlar
• Doğum hizmetleri
• Acil servisler
• Özel hastaneler
• Günübirlik cerrahi işlemler
• Rehabilitasyon hizmetleri
• Evde bakımın belirli bölümleri
• Fizyoterapi
• Psikoloji hizmetlerinin bir kısmı
• Diyetisyenler
• Podologlar
• Yurt dışında tedavi gereken özel vakalar

Tüm bu hizmetlerin süreç içinde eklenmesiyle beraber GeSY tam anlamıyla bütünlüklü ulusal sağlık sistemi haline geldi.  

Sistemin finansmanı nasıl sağlanıyor?

GeSY klasik vergilendirme sistemi ile kaynak yaratmıyor. Gelirleri zorunlu katkılardan oluşur.

Katkı yapanlar:

• Çalışanlar
• İşverenler
• Serbest çalışanlar
• Emekliler
• Devlet
• Kira, faiz ve temettü gibi gelir elde eden kişiler

Toplanan primler tek fonda toplanır ve buradan tüm sağlık hizmetleri finanse edilir.  

Hizmet modeli nasıldır?

GeSY’nin en önemli özelliklerinden biri “kişisel doktor” sistemidir. Vatandaş önce kayıtlı kişisel doktoruna gider. Kişisel doktor:

• İlk değerlendirmeyi yapar.
• Kronik hastalıkları takip eder.
• Gerektiğinde uzman hekime sevk eder.
• Hastanın tüm sağlık geçmişini elektronik sistemde izler.

Kişisel doktor hastanın sağlık sorunlarıyla ilgilenir. Tedavisini planlayabilir, tetkiklerini isteyebilir, ilaçlarını yazabilir ve gerekli görürse de ileri tetkik ve tedavi için uzman doktora ve diğer alanlara (fizyoterapi, diyetisyen, hemşire vs.) yönlendirebilir.

GeSY tamamen dijital çalışır. Her vatandaşın:

• elektronik sağlık dosyası,
• reçeteleri,
• laboratuvar sonuçları,
• görüntüleme raporları,
• kronik hastalık kayıtları, tek sistemde tutulur. Doktorlar hastanın geçmiş kayıtlarına erişebilir.

Özel hastaneler sisteme dahil mi?

Evet. GeSY’nin en dikkat çekici yönlerinden biri kamu ve özel sektörün aynı sistem içinde yer almasıdır. Bugün:

• devlet hastaneleri,
• özel hastaneler,
• özel laboratuvarlar,
• özel radyoloji merkezleri,
• özel eczaneler, aynı ödeme sistemiyle hizmet vermektedir.  

Hastalar ücret ödüyor mu?

Evet, ancak ödemeler genellikle düşüktür. Bazı hizmetlerde sembolik katkı payı uygulanır.

Örneğin:

• Kişisel doktorlar yılda belli bir sayıyı aşmamak kaydıyla ücretsiz.
• Uzman doktor muayenesi (6 euro)
• İlaç (1 euro)
• Laboratuvar (1 euro tetkik başına), için küçük katkı payları bulunur.

Büyük maliyetli ameliyatlar ve hastane yatışları ise GeSY tarafından karşılanır.

GeSY’i bir başarı öyküsü yapan nedir?

GeSY’nin yürürlüğe girmesinden sonra:

• Sağlık güvencesi neredeyse tüm nüfusu (%99) kapsar hâle geldi.
• Kamu finansmanının sağlık harcamalarındaki payı önemli ölçüde arttı.
• Cepten yapılan sağlık harcamaları belirgin şekilde azaldı.
• Elektronik sağlık kayıt sistemi yaygınlaştı.
• Kamu ve özel sektör tek çatı altında çalışmaya başladı.  

Sağlık Sigorta Kurumu’nun (HIO/OAY) son raporuna göre ise (Haziran 2025–Mayıs 2026 döneminde):

• Sistemde 1.036.681 kayıtlı hak sahibi (yararlanıcı) bulunuyor.
• Çalışan uzman doktor sayısı 2600, kişisel doktor sayısı 800 olup toplam 3400 doktor GeSY’de görev yapıyor.
• Son 1 yılda 90.000’in üzerinde ameliyat gerçekleştirildi.
• 726.044 kişi ilaç veya tıbbi ürün aldı.
• Fon rezervi 787 milyon avroya ulaştı ve bunun yaklaşık 4,8 aylık harcamayı karşılayabildiği bildirildi. (Bu rakam Avrupa’da 3 ay civarında olup oralardaki sağlık sitemlerinden çok daha iyi bir rakamdır.) Uluslararası Çalışma Örgütü’ne göre (ILO) GeSY’nin 2033 yılına kadar mali açıdan sürdürülebil olduğu teyit edilmiştir.

GeSY’e yapılan eleştiriler var mıdır?

Başarılı yönlerine rağmen sistemle ilgili bazı tartışmalar da sürmektedir:

• Bazı uzmanlık dallarında randevu bekleme süreleri uzayabilmektedir.
• Doktor başına düşen hasta sayısı bazı bölgelerde yüksektir.

Kaynakca:

• www.gesy.org.cy
• GeSY: Cyprus’s Public Healthcare Sysytem Explained www.pundo.cy
• GeSY in Cyprus – Healthcare Covarege for Workers (2026)
• Cyprus Health System Summary 2024 www.iris.who.int