Girne Yeni Liman’ın sakin sularında demirli duran çelik gövdeye dışarıdan baktığınızda, bir dönemin dalgalarla boğuşan, askeri stratejilere yön veren sert mermilerini ya da mayın tarama gürültülerini hissetmek zor olabilir.
Ancak 1955 yılında İngiltere’nin Dartmouth kentindeki Phillip & Son Tersanesi’nden denize indirilen o Ton sınıfı ahşap ve çelik birleşimli dev, bugün Akdeniz’in ortasında yepyeni ve durgun bir rotanın tam kalbinde duruyor.
Adı bir zamanlar HMS JACTON’dı; Birleşik Krallık Donanması’nın mayın tarama filolarında ilk adımlarını attı. Ardından Pasifik’in hırçın sularına geçti, Avustralya Kraliyet Donanması envanterine katılarak HMAS TEAL adını aldı.
Bougainville açıklarında İkinci Dünya Savaşı’ndan kalan mayınları temizleyen Operation GARDENING harekâtında da oradaydı, 1960’ların ortasında Endonezya-Malezya geriliminde Uzak Doğu devriyelerinde de...
Hatta 182 bin deniz milini aşan askeri görev süresince, Ton sınıfı gemiler arasında Avustralya kıtasını çevreleyen ilk seferi yaparak tarihe not düştü.
Ancak bu emektar geminin hikâyesi, 1973’te aktif askeri hizmetten çekilip emekliye ayrıldığında bitmedi. Karayipler’de dalış destek gemisi, yolcu taşıyıcısı ve balıkçı teknesi olarak dalgaları yarmaya devam etti. 1994 yılına gelindiğinde ise hayatının belki de en sessiz ama en kalıcı görevini üstleneceği adamaya, Kıbrıs’a adım attı.
Yakın Doğu Üniversitesi ve Girne Üniversitesi Denizcilik Fakülteleri’nin bünyesinde otuz yıla yakın bir süre boyunca uygulamalı eğitim gemisi olarak hizmet veren HMAS TEAL, fırtınaları göğüslemeyi öğrettiği yüzlerce genç kaptana, güverte zabitine ve denizciye derslik oldu. Bir zamanlar mayın patlamalarını engelleyen o güverteler, dünya denizlerinde bugün seyir halinde olan kaptanların ilk pusula okuduğu, ilk dümen kırdığı mekâna dönüştü.
İşte dünya üzerindeki Ton sınıfı mayın tarama gemilerinin yüzen son temsilcisi olan bu tarihi emektar, restorasyon süreçlerinin ardından 1 Ağustos itibarıyla kapılarını son yolculuğu için açtı. Artık o sadece askeri bir enkaz ya da anılardan ibaret bir eğitim gemisi değil; Girne Yeni Liman’da yükselen HMAS TEAL Denizcilik Müzesi…
Adım adım müze: Beş ayrı katman, yüzlerce yıllık hafıza
Gemiye adım attığınızda tarih yalnızca duvarlardaki panolarda değil, bastığınız ahşap kaplamalarda ve makine dairesinin metalik kokusunda hissediliyor. Beş ana sergi alanına ayrılan müzede, geminin geçmişiyle Akdeniz’in binlerce yıllık denizcilik hafızası harmanlanmış durumda.
Ana güvertede, Akdeniz denizcilik tarihine damga vurmuş simge gemilerin ölçekli modelleri ile deniz teknolojisinin tarihsel gelişimini sergileniyor.
Mürettebat Yaşam Mahali olan ‘Başaltı’nda iseeskiden askerlerin ranzalarının bulunduğu 9 ayrı oda, bugün Akdeniz deniz savaşlarını, Kıbrıs’ın çalkantılı tarihini ve deniz kültürünü anlatan özel tematik sergi alanlarına dönüşmüş durumda.
Üst güverte, tarihe yön veren iz bırakmış denizcilerin adlarını taşıyan 13 ayrı kamara; Piri Reis harita kesitleri, tarihi gemi maketleri ve deniz temalı çağdaş sanat eserlerini aynı çatı altında sunuyor.
Kumanda merkezindeyse, HMS JACTON’dan HMAS TEAL’a, dalış gemisinden kaptanların yetiştiği bir okul gemisine ve nihayet bir müzeye uzanan dönüşümün arşiv belgeleri ve fotoğrafları burada sergileniyor.
Son olarak geminin orijinal seyir, haberleşme ve kumanda cihazlarının korunduğu kaptan köşkü, ziyaretçilere bir savaş gemisinin yönetim hissini doğrudan yaşatıyor.
1 Ağustos’ta ziyarete açıldı
Bir zamanlar denizlerde geçit açmak için mayın arayan HMAS TEAL, 1 Ağustos’tan bu yana Girne Limanı’nda ziyaretçilerini ağırlıyor; bu kez savaşa değil, Akdeniz’in köklü tarihine, kültürüne ve sanatına rotalar çizmek üzere...
1 Ağustos'ta kapılarını ziyarete açan gemi, çocukların da yoğun ilgisini çekiyor...
Emektar geminin seyir defterinde neler var?
Bu emektar geminin askeri seyir defteri, dünya denizcilik tarihinin en hareketli sayfalarıyla dolu:
- 1963 - Operation GARDENING: Bougainville açıklarında İkinci Dünya Savaşı’ndan kalan canlı mayınların temizlenmesi harekatında başrol oynadı.
- 1964-1966 - Far East Patrol: Endonezya-Malezya Çatışması sırasında Uzak Doğu’nun tehlikeli sularında devriye görevleri yürüttü. Görevlerdeki üstün başarısı nedeniyle gemi komutanlarından Teğmen Keith Murray, İngiliz Krallığı'nın prestijli nişanlarından Distinguished Service Cross (DSC) ile ödüllendirildi.
- 1967 - Kıta Devriyesi: Ton sınıfı gemiler arasında Avustralya kıtasının etrafını tamamen dolaşan ilk seferi gerçekleştirerek tarihe geçti.
31 Mayıs 1973’te aktif donanma hizmetini tamamlayıp emekliye ayrıldığında arkasında tam 182.083 deniz mili bırakmıştı. Ancak denizlerden kopmaya niyeti yoktu. 1977’de sivil hayata geçti; Karayipler’in turkuaz sularında dalış destek gemisi, yolcu taşıyıcısı ve balıkçı teknesi olarak dalgaları yarmaya devam etti.
1994 yılına gelindiğinde ise hayatının belki de en kalıcı misyonunu üstleneceği adaya, Kıbrıs’a adım attı.
Yaşayan bir kültür ağı
Yakın Doğu Üniversitesi’nin kurucu vizyonuyla hayata geçirilen bu proje, Kıbrıs’ın kültür haritasındaki önemli bir eksiği tamamlıyor. Yakın Doğu Oluşumu Mütevelli Heyeti Başkanı Prof. Dr. İrfan Suat Günsel, projenin önemini şu sözlerle ifade ediyor:
“Bir ülkenin geleceği, kültürüne, tarihine ve ortak hafızasına sahip çıkma iradesiyle şekillenir. Denizcilik Müzemiz, tarihi bir gemiyi korumanın çok ötesinde, Akdeniz’in ve Kıbrıs’ın denizcilik mirasını gelecek kuşaklara aktaracak yaşayan bir kültür merkezi olacak. Kıbrıs Modern Sanat Müzesi, Kıbrıs Araba Müzesi, GÜNSEL Sanat Müzesi, Surlariçi Şehir Müzesi ve Kıbrıs Herbaryum ve Doğa Tarihi Müzesi’nin ardından hayata geçirdiğimiz Denizcilik Müzesi ile faal müze sayımızı altıya çıkarıyoruz. Bu adımla Kıbrıs’ı uluslararası ölçekte önemli bir kültür ve müzecilik destinasyonu haline getirmeyi hedefliyoruz.”
Fotoğraflar: Yakın Doğu Üniversitesi Arşivi