Geçtiğimiz günlerde bir mekânda otururken, yan masada sohbet eden ergenlik dönemindeki birkaç gencin konuşmasına istemeden kulak misafiri oldum. İçlerinden biri arkadaşına büyük bir özgüvenle ‘kanka, ertesi gün hapı zaten düşük (kürtaj) yapmak için kullanılan bir ilaç’ diyordu. Bu cümleyi duyduğum anda kısa süreli bir şaşkınlık yaşadım. Ancak şaşkınlığın çok geçmeden yerini tedirginliğe ve üzüntüye bıraktı. Tedirgin oldum; çünkü acil durum doğum kontrol yöntemleri hakkında toplumda, üstelik sadece gençler arasında değil her yaş grubunda ne kadar fazla yanlış bilgi dolaştığını bir kez daha fark ettim. Üzüldüm; çünkü cinsel sağlık ve cinsel eğitim konusundaki eksikliklerin sonuçlarıyla günlük yaşamın en sıradan anlarında dahi karşılaşıyor olmak bu alandaki ihtiyacın ne kadar büyük olduğunu bana yeniden hatırlattı. Belli ki konuşmamız gereken çok şey var. Bu nedenle bu hafta acil durum doğum kontrol yöntemlerini, ne işe yaradıklarını ve onlar hakkında doğru bildiğimiz yanlışları konuşmak istedim.
Öncelikle en temel noktadan başlayalım. Acil durum doğum kontrol yöntemleri, korunmasız bir cinsel ilişki yaşandığında ya da korunma yöntemi başarısız olduğunda gebelik riskini azaltmak amacıyla kullanılan yöntemlerdir. ‘Korunma yöntemlerinin başarısız olması’ ne demektir? Kondomların yırtılması veya kayması, doğum kontrol haplarının unutulması gibi nedenlerle korunmasız penis – vajina birleşmesinin gerçekleşmesi bu durumlara örnek verilebilir. Burada özellikle altını çizmek istediğim bir nokta var: Acil durum doğum kontrol yöntemleri düzenli kullanılan doğum kontrol yöntemlerinin yerine geçmez. Adından da anlaşılacağı gibi bunlar ‘acil durumlar’ içindir.
Bugün dünyada kullanılan iki temel acil durum doğum kontrol yöntemi bulunmaktadır. Ertesi gün hapları (acil durum hapı) ve bakır rahim içi araçlar yani halk arasında daha yaygın bilinen adıyla spiraller. En çok bilinen yöntem ertesi gün hapıdır. Ertesi gün hapları, yumurtlamayı geciktirerek veya engelleyerek çalışır. Böylece sperm ile yumurtanın karşılaşma ihtimali azalır ve gebelik oluşması önlenebilir. Burada önemli bir ayrıntı var. Ertesi gün hapı oluşmuş bir gebeliği sonlandırmaz. Çünkü ertesi gün hapı gebelik oluşmadan önce etki göstermeye çalışır. Eğer döllenme ve yerleşme süreci tamamlanmışsa ertesi gün hapı herhangi bir etki gösteremez. Bu nedenle ‘ertesi gün hapı düşük yapmak için kullanılan bir ilaçtır’ düşüncesi bilimsel olarak doğru değildir.
Bir başka yaygın yanlış inanış ise ertesi gün hapının %100 koruma sağladığıdır. Hiçbir acil durum doğum kontrol yöntemi %100 etkili değildir. Cinsel ilişkiden sonra mümkün olan en kısa sürede kullanıldığında gebelik riskini önemli ölçüde azaltabilir. Bu nedenle saatler önemlidir. Genel olarak ilk 24 saat içerisinde kullanılması en yüksek etkinliği sağlar, ancak 72 saate kadar etkili olabilir. Şunu unutmamak gerekir ki süre uzadıkça etkisi azalır.
Sık duyduğum sorulardan biri de şudur; ‘ertesi gün hapını birkaç kez kullanırsam kısır olur muyum?’ Hayır. Mevcut bilimsel veriler ertesi gün hapının kısırlığa neden olduğunu göstermemektedir. Ancak bu durum, hapın sık kullanılmasının önerildiği anlamına da gelmez. Çünkü ertesi gün hapları düzenli kullanım için tasarlanmış yöntemler değildir. Ayrıca sık kullanımları menstrüasyon döneminin düzensiz olmasına ve bazı yan etkilere yol açabilir.
Bir başka yanlış inanış ise ertesi gün hapının cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlardan koruduğu düşüncesidir. Bu da doğru değildir. Ertesi gün hapı yalnızca gebelik riskini azaltmaya yönelik bir yöntemdir. Cinsel yolla ulaşan enfeksiyonlara karşı hiçbir koruma sağlamaz. Bu nedenle cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlardan korunmada kondom hala en önemli yöntemlerden biridir.
Gelelim daha az bilinen ama aslında en etkili acil durum yöntemlerinden biri olan bakır rahim içi araca. Spiral olarak da bilinen bakır rahim içi araç, korunmasız cinsel ilişkiden ilk birkaç gün içerisinde bir sağlık profesyoneli tarafından rahim içine yerleştirilebilir. Bakırın spermler üzerindeki toksik etkisi ile spermlerin yumurtayı döllemesi önlenerek gebelik engellenir. Aslında birçok kişi spiralin yalnızca uzun süreli bir doğum kontrol yöntemi olduğunu düşünür. Oysa bakır spiral, korunmasız cinsel ilişkiden sonraki birkaç gün içinde takıldığında aynı zamanda oldukça etkili bir acil durum doğum kontrol yöntemi olarak da kullanılabilir. Peki spiral taktırmak için daha önce doğum yapmış olmak gerekir mi? Hayır. Bu da toplumda yaygın olarak karşılaştığımız yanlış inanışlardan biridir. Daha önce doğum yapmamış kişiler de uygun değerlendirme sonrasında rahim içi araç kullanabilirler.
Bir başka yanlış inanış da şudur; acil durum doğum kontrolü kullanırsam artık korunmama gerek kalmaz. Hayır, doğru değil. Acil durum yöntemleri gelecekteki cinsel ilişkiler için koruma sağlamaz. Yani bugün ertesi gün hapı kullanmanız, yarın yaşayacağınız korunmasız bir cinsel ilişkide sizi korumaz. Bu nedenle düzenli ve güvenilir bir doğum kontrol yöntemi kullanmak her zaman daha etkili ve daha güvenlidir.
Cinsellik söz konusu olduğunda toplum olarak genellikle kriz anlarına odaklanıyoruz. Oysa asıl önemli olan krizi önleyebilmektir. Acil durum doğum kontrol yöntemleri önemli ve gerekli seçeneklerdir. Ancak ideal olan, cinsel aktiviteler başlamadan önce güvenilir korunma yöntemleri hakkında bilgi sahibi olmak ve kişiye uygun yöntemi belirleyebilmektir. Bilgi eksikliği, utanma duygusu ve kulaktan dolma bilgiler birçok kişinin gereksiz kaygılar yaşamasına neden oluyor. Oysa cinsel sağlık, tıpkı diğer sağlık alanları gibi doğru bilgiyle güçlenir.
Unutmayalım; ertesi gün hapı bir kürtaj yöntemi değildir, kısırlığa neden olmaz ve düzenli bir doğum kontrol yöntemi yerine geçmez. Acil durum doğum kontrol yöntemleri, adından da anlaşılacağı gibi acil durumlar için vardır.