Özgül Gürkut Mutluyakalı ile Söyleşi: “Bizdekiler Zaten Kaza Değil”

Özgül Gürkut Mutluyakalı
ozgulgurkut@gmail.com

Trafik kazaları, medya etiği ve Kıbrıs’ın kuzeyindeki durum üzerine Özgül Gürkut Mutluyakalı ile söyleşi

Bu ülkede trafik, herkesin yaşamını etkileyebilecek ama kimsenin üzerinde yeterince düşünmediği bir mesele. Yılda ellinin üzerinde insanın hayatını kaybettiği, 1974’ten bu yana toplam kayıp sayısının binlerle ifade edildiği bir yerde, hem bir gazeteci hem de trafik alanında çalışan bir sivil toplum örgütünün içinden konuşan bir isimle bir araya geldik: Özgül Gürkut Mutluyakalı…

İki ciddi trafik kazası geçirmiş, yıllarca bu konuda haberler yapmış, Trafik Eğitim Parkı fikrinin doğmasında rol oynamış ve trafiğe habercilikten öte bir konu olarak bakan bir gazeteciyle haberin nasıl yazıldığından ehliyet sistemine, eğitimden toplu taşımaya kadar uzanan geniş bir hat üzerinde konuştuk.

Trafik Kazalarını Önleme Derneği Başkan Yardımcısı Mutluyakalı, “Benim için trafik, Lefkoşa Mezarlığı’nda tam 10 yıldır, dağ yolundaki feci kazada ölen kızı İlayda’nın mezarının başından ayrılmayan Salih Öztürk’ün çektiği acıdır.” diyor ve toplumun bu gerçekle yüzleşmesini istiyor. Trafikten çok acı çeken Kıbrıslı Türklerin kazaları kanıksamamasını ve “güvenli trafik hakkımız” demesini isteyen Mutluyakalı, bunun için herkesin yapabileceği bir şeyler olduğuna inanıyor.

Ve ekliyor: “Bizdeki trafik kazalarının çoğu kaza değil, ihmal edilmiş önlemlerin, kuralların sonucu olarak yüzleştiğimiz çarpışmalardır.”

Gaile: İsterseniz başlangıç noktasından başlayalım: Trafik konusu sizin gündeminize nasıl girdi?

Özgül Gürkut Mutluyakalı: Ben iki kez ciddi trafik kazası geçirdim. Biri üniversitede öğrenci olduğum yıllarda, biri gazeteciyken... Trafik konusuna bu kazalardan sonra kafa yormaya başladım. O yıllarda dernek de daha yeni kurulmuştu. Ben bu konularla çok ilgilendiğim, çok haber yaptığım ve araştırdığım için derneğe yöneldim. Zaten üniversite yıllarımdan gelen bir sivil toplum deneyimim vardı. Bu derneğe katıldım, yönetimine de girdim. Medyanın gücünü kullanarak bir farkındalık yaratmak benim için hep bir gaye oldu. Haberciliğin ötesinde bir yerden baktım trafiğe çünkü benim için haber olmanın ötesinde bir şeydir trafik sorunu.

Gaile: Meslektaşlarınızın trafik haberlerini yapma biçimini Kıbrıs’ta nasıl görüyorsunuz? Sizi de onlardan ayıramıyoruz elbette; isterseniz kendinizden başlayalım.

Özgül Gürkut Mutluyakalı: Bu bana çok sorulan sorulardan biridir ve çok boyutu var. Bir trafik kazası meydana gelmişse, elbette önce haberciliğin o temel sorularını tamamlayacak bilgilere ulaşıp doğru bilgiyi vermek gerekiyor. Ama trafikte şöyle bir hassasiyet var: Eğer ölümlü bir kazaysa iş biraz farklılaşıyor. Günümüzde tıklanma kaygısıyla bazen – ve sık sık – hatalar yapıldığını düşünüyorum. Ölen kişinin ailesine haber verilmeden isminin açıklanmasından tutun, kaza yerinden kanlı görüntülerin ya da kaza sonrasında güvenlik kameralarından feci çarpışma anını gösteren videoların paylaşılmasına kadar bir dizi derdimiz var.

Bu çok hassas bir konu. Genel olarak Kıbrıs Türk medyasında köklü gazetelerin ve gazetecilik kaygısı taşıyan, meslek etiğine bağlı arkadaşların daha hassas olduğunu düşünüyorum. Ama gazeteciliği etik değerlerden uzak, farklı beklentilerle yapanlar yüzünden, olay “Haberi ilk ben vereyim, sosyal medyada daha çok okunayım”a dönüştüğü noktada ilkeler ve etik değerler unutuluyor. Bu da insanları üzen hatalar olarak karşımıza çıkıyor.

Bence kimse, sevdiği birinin, bir yakınının trafik kazasında hayatını nasıl kaybettiğinin detaylarını görmek istemez ya da kötü haberi medyadan, sosyal medyadan duymak istemez.

İyi gazeteciliğin sırrı nettir: Haberciliğin, yayıncılığın kurallarına uyduğunuz, etik değerleri gözettiğiniz sürece zaten kılavuzunuz ortadadır, hata yapmazsınız. Ama bundan saptığınız anda insanlara zarar verirsiniz.

Gaile: Bu ülkede yıllarca bir trafik eğitim parkı yoktu. Siz o süreçte aktif oldunuz sanıyorum. Böyle bir park sonuç getirir mi, oradaki deneyiminiz nedir?

Özgül Gürkut Mutluyakalı: Trafik kazalarıyla mücadelede en güçlü enstrümanımızın eğitim olduğunu düşünüyorum.

Trafik Eğitim Parkı kurulması fikrinin de öncüsüyüm. Yıllar önce İstanbul’da trafikle ilgili bir fuara katılmıştık ve orada ilk defa bir trafik eğitim parkı gördüm. “Bizim ülkemizde de niçin olmasın?” dedim. İstanbul Büyükşehir Belediyesi’nin ilgili kişileriyle orada tanışıp bağlantı kurdum. Kıbrıs’a döndüğümüzde dönemin İçişleri Bakanı Özkan Murat’a gittim ve Küçük Kaymaklı’daki bir arazinin bu amaçla derneğe tahsis edilmesini sağladım.

Sonrasında ben dernek yönetiminden ayrıldım ancak Başkanımız Dr. Mehmet Avcı’nın da girişimleriyle Kuzey Kıbrıs Turkcell bu projeyi hayata geçirmeyi kabul etti; Ekim 2010’da da anahtar teslim olarak derneğe devredildi. Parkın TKÖD, Bayındırlık ve Ulaştırma Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Polis Genel Müdürlüğü ve Maliye Bakanlığı temsilcilerinden oluşan ayrı bir yönetim kurulu var.

Amacı da başta ilkokul öğrencileri olmak üzere çocukları trafik konusunda eğitmek, onlara trafik güvenliği bilincini, kurallara uygun davranışları kazandırmak.

Her öğretim yılında, her okuldan öğrenciler parka gelir ve önce eğitmenlerimizden slaytlarla teorik eğitim alırlar; sonra da parka çıkarak gerçeğine yakın bir trafikte yaya ve bisikletli olarak bulunma deneyimi yaşarlar.

Yaya geçidi, trafik ışıkları, bisiklet yolu, çember ve çeşitli levhalarımız vardır. Çocuklar yol kenarında yürümeyi, bisiklet sürmeyi, trafikteyken hangi kurallara dikkat etmeleri gerektiğini öğreniyor.

Ayrıca daha büyük yaşlara yönelik çarpışma ve emniyet kemeri simülatörümüz var. Zaman zaman üniversite öğrencilerine, cezaevindeki mahkûm ve tutuklulara yönelik konferanslar düzenlendi; Türkiye’den gelen profesyonellere trafiğe uyum dersleri verildi. Bu yaz, güvenli bisiklet sürme kursu düzenledik.

Önümüzdeki süreçte hedefimiz ehliyet alma aşaması öncesinde gençlere yönelik bir şeyler yapabilmek. Gençler için VR gözlüklerle eğitimler de yapılabilir ki bu oldukça etkili bir eğitim modelidir. Örneğin alkollü sürüşün sakıncası, alkol alıp direksiyon başına geçince ne olduğu bu yolla anlatılabilir. Ancak maalesef şu anda bu olanağa sahip değiliz.

Gaile: Anlattığınız yöntemler oldukça çağdaş. Keşke örgün eğitimde de böyle uygulamalı olsa. Şu anda trafik konusu okullarda nasıl yer alıyor?

Özgül Gürkut Mutluyakalı: Şu anda örgün eğitimimizde trafik dersi yok, maalesef. Biz dernek olarak trafik konusunun müfredata daha etkili girmesini savunuyoruz.

Hatta Osman Cankoy hocamızın dediği gibi trafik konusu birçok derse entegre edilebilir. Çocukların karşısına sadece sosyal bilgiler, hayat bilgisi derslerinde değil, matematikte de trafik bilincini oluşturacak unsurlar katmanın yolu var. Bu çok daha öğretici bir yöntem olur.

İnsanlara trafikle ilgili bir bilgi verdiğinizde, bir kural öğrettiğinizde bunu ezberlemesinden öte olayın felsefesine de girmek gerekiyor. Çocuklarımız emniyet kemerini takmayı ve bunun zorunluluk olduğunu öğrensin evet ama bunun yararını ve takılmazsa ne olacağını da öğrenmeleri lazım. Kemeri takmazsa çarpışma anında göreceği zarar çocuklara uygun dille anlatılmalı. Ya da araba koltuklarındaki başlığın ne işe yaradığını, konforun ötesinde bunun yine bir çarpışma halinde başını, boynunu koruyacağını, aksi halde ağır yaralar alabileceğini bilmeli.

Japonya’da çocuklara, boş ve güvenli olduğundan emin olmadan yolun karşısına yürümeleri halinde kendilerine araç çarpacağını gerçek bir araba ve maket bir yaya ile anlattıkları video görmüştüm. Bu yöntemle çocuklar konuyu içselleştirip ödün vermemeleri gereken bir kuralı öğreniyor. Bu deneyim, “yolun karşısına geçerken dikkatli olun” demekten, kuralı ezberlemekten çok daha değerli ve etkili.

Bunun gibi hem çocuklara hem gençlere hem de yetişkinlere simülatörlerle, VR gözlüklerle verilebilecek birçok eğitim var.

Gaile: Derneğe gelecek olursak… Dernek hangi alanlarda çalışır, ne gibi projeler yapıyorsunuz?

Özgül Gürkut Mutluyakalı: Dernek 1987 yılında kuruldu. Doktorların, emekli polislerin ve başka alanlardan ilgili kişilerin kurduğu, iyi yapılanmış, yıllarca trafik konusunda söz söylemiş bir dernektir. Birçok yerde temsiliyeti vardır; örneğin Trafik ve Ulaştırma Hizmetleri Komisyonu’na üyedir.

En büyük projemiz Trafik Eğitim Parkı’mızdır. Onun dışında bir sivil toplum örgütü olarak toplumda farkındalık yaratmak için medyayı kullanarak ya da fon bulabildiğimiz ölçüde çeşitli çalışmalar yapmaktayız.

Amacımız insanlarda trafik bilincini ve trafik güvenliğini artıracak çalışmalar yapmaktır. Hatalı uygulamalardan yasal mevzuata, oradan teknik konulara kadar geniş bir alan bu.

Son yıllarda makine mühendisleri, inşaat mühendisleri, şehir plancılarının odaları da trafik konusunda daha ses getiren şeyler söylüyor; geçmişte trafik bu kadar gündemlerinde değildi.

O yüzden, dernek çatısı altında hem halkı eğitme hem de iktidarları, trafik politikalarını yönlendirmede uyarma işlevi gördük. Ama derneğimiz özlediğim noktada değildir çünkü şu anda insan kaynağı azdır. Daha da kitleselleşmemiz lazım. Keşke alt komiteler kurabilsek… Trafik eğitiminden trafik altyapısına, yasal mevzuattan trafik psikolojisine kadar birçok çalışma alanı var. Gönüllü olmak isteyen herkese kapımız açıktır; gelip üye olabilir, katkı sağlayabilirler. Bu çağrıyı yapmaktan çok memnun olurum, çünkü gerçekten ihtiyacımız var.

Gaile: Trafik kazaları bu kadar yakıcı bir sorunken insanların sesi neden bu kadar az çıkıyor?

Özgül Gürkut Mutluyakalı: Bir handikabımız var: Bir taraftan insanlar trafikten çok acı çekiyor ama çok azı aktivist olup sesini duyuruyor. Onun için ben, sosyal medyada da olsa sesini çıkaran anneleri ve diğer görüş belirtenleri çok değerli bulurum. Trafik mağduru insanlar acılarıyla baş başa kalıyor, içine kapanıyor; çoğu konuşmuyor.

Geçmişteki gözlemim, trafik acısı yaşamış insanların medyadan uzak durduğuydu. Çok azı konuştu, acısını dillendirdi, belki birkaç tane de eylem yapıldı. O kadar.

Şimdi insanlar daha çok hakkını aramayı öğreniyor, bu güzel. Ses çıksın, o acıyı paylaşsın ve başka insanlar ölmesin. Kaybı olan anneler de şunu söylüyor: “Benim çocuğum geri gelmeyecek elbette, ama mahkemelerin verdiği cezalar caydırıcı olsun, daha etkili önlemler alınsın, başka canlar yanmasın.” Biz de geçmişte dernek olarak “Analar artık ağlamasın” sloganını kullanmıştık.

Bunu yakın çevremden de bilirim; benim de bir yeğenim motosiklet kazasında hayatını kaybetti. Üstünden onlarca yıl geçse de annesi, babası, eşi, çocukları o acıyla baş etmeye çalışıyor. Hiçbirimiz onların acısını yeterince anlayamayız.

Benim için trafiğin ne olduğunu, Lefkoşa Mezarlığı’nda tam 10 yıldır, dağ yolundaki kazada ölen kızı İlayda’nın mezarının başından ayrılmayan Salih Öztürk’ün çektiği acı anlatır. 10 yıldır kızının mezarının başından ayrılmayan bir adam var orada. Bu toplum bununla yüzleşiyor mu, bunu görüyor mu? Yoksa kanıksayıp sadece yanından mı geçiyor?

Başta kendimden de bahsetmiştim. Geçirdiğim kazalar sonrasında trafikte çok kaygılı biri oldum ve halen de çok korkuyorum. Sadece kendim için değil, ailem için, sevdiklerim için ve tüm insanlar için kaygı taşıyorum.

Hele de çocuklarımız için, bütün anne babalarda aynı kaygı vardır. Çocuğunuz arabayla bir yere gitmişse, dönene kadar tedirginsiniz.

Belki bunlar klasik anne baba hâlleridir ama ben bu küçük ülkede, insanlarımızın trafik yüzünden bu kadar acı çekmesini kabullenmiyorum. Trafikteki halimizi kabullenmek istemiyorum. Çünkü biliyorum, bu sorunun çaresi var, başaran ülkeler var. Biz niye başarmayalım, niye trafikte güvenli bir ülke olmayalım? Niye AB’nin “vizyon sıfır” vizyonuna uygun şekilde biz de ölümü ve ağır yaralanmalı kazaları sıfırlamayalım?

Bu yılki Trafik Haftası sloganımız da buydu: “Güvenli trafik hakkımız.” Bizim yaşadığımız trafik kazalarının çoğu zaten kaza değil; ihmal edilmiş önlemlerin, kuralların sonucu olarak yüzleştiğimiz çarpışmalardır...

Gaile: Toplumda kimi görüşler sorumluluğu doğrudan devlete yüklüyor – hatta çok ağır bir ifadeyle “katil devlet” deniyor. Diğer taraftan bazı kesimler ise suçun bireysel olduğuna inanıp “trafik canavarı” tabirini kullanıyor. Siz bunu nasıl görüyorsunuz? Kazalarda temel nedenler nelerdir, devletin payı nedir?

Özgül Gürkut Mutluyakalı: Sistemi yanlış kurduk ya da yanlışa evriliyor ve yeterince önlem almıyoruz. Ben trafikte yanlış davranan bir kişinin sorumluluğunun da sonuçta devlete dayandığını düşünüyorum. Neden devletindir? Çünkü sen ona ehliyet vermişsin, sürmesine izin vermişsin. Öyle olmaması gerekiyorsa bir önlem al: Eğitim, denetim ve ceza enstrümanlarını etkili kullan.

Aileden başlayarak, okuldan başlayarak ve insanlara sürücü belgesi verilen andan başlayarak, hepsinde doğru kuralları koyabilirsek ancak sağlıklı insanlar, sürücüler, yayalar olacak. Şu anda o bilinçten yoksunuz.

Ben trafikte cezayı asla birinci çözüm olarak görmem. Ama eğitimle denetimi birleştirirsek, o özlediğimiz trafik kültürü oluşabilir; bu da bir gerçek.

Önlem için kendimizin yeni bir şey keşfetmesine de gerek yok. Trafik kazalarıyla mücadelede başarılı olmuş ülkelerin örneklerine bakıyorum: Çok sıkı kuralları ve yaptırımları var. Niçin onlar başarıyor da biz başaramayalım? Yönetime, bir otoriteye olan saygımızı kaybettik; belki de en büyük sorunumuz budur.

Trafik zaten çok sayıda sorunun patlama noktasıdır bence, ülkemizdeki başka sorunların da gün yüzüne çıktığı yerdir. Trafik, ülkenin nüfus politikasıyla, sosyal ve ekonomik politikalarıyla, eğitim sistemiyle, altyapısıyla, sağlık sistemiyle ilintilidir.

İnsanlar sabah kalkıyor, işine gidecekken yaşadığı stresi trafikteki davranışlarına yansıtıyor. İngiltere’den Kıbrıs’a gelen bir yakınım, “Burada sürücüler çok agresif, ben burada araba kullanamam.” demişti. Bu çok düşündürücü.

Ülkede nüfus artıyor, araç sayısı artıyor, yollar yetersiz kalıyor. Bir planlama var mı? 10 yıl sonra nerede olmak istediğimizi belirledik mi? Yok!

Son yıllarda yapılan çift şeritli yeni yollarda bile ölümlü kazalar oldu. Mühendislerin yol eğimlerini, kavşakları doğru planlamadığı, yol güvenliğinin zayıf kaldığı eleştirileri haksız değil.

“Ben kurallara uyarım” demek artık yetmiyor. Ülke o hâle geldi ki kurallara uyman hayatta kalmanı garanti etmiyor. Başkasının hatasıyla bedel ödeyen insanlar var. Bu da çok acı olanı...

Gaile: Peki çözümü nasıl tarif ediyorsunuz?

Özgül Gürkut Mutluyakalı: Biz hep bütünlüklü çözümü savunduk; dernek olarak da, ben kişisel olarak da... Bir yerinden tutup bir şeyi düzeltirken öbürü olmayınca amaca ulaşılmıyor. Bir koordinasyon lazım. Trafik eğitimini de düzgün vereceksin, altyapın da iyi olacak, denetimi de doğru yapacaksın. Kaza sonrasında sağlık hizmetlerinin hızı ve düzeni, ambulansın kaç dakikada geldiği, hastanelerin ne kadar yeterli olduğu gibi faktörler önemlidir.

Tüm bu boyutları eşgüdüm içinde götürebildiğimizde başarılı olacağız. Tek başına sadece denetimleri artırmakla ya da sadece dört şeritli yol yapmakla bu iş çözülmüyor. Evet bir yerden başlayacağız, başarılı olacağız ve diğer unsurlarda da aynı başarıyı yakalamakla devam edeceğiz.

En önemlisi çağdaş, bilimsel bir trafik ve yol güvenliği politikasının uygulanmasıdır ki bu da siyasi kararlılık gerektirir. Bizde trafik sorununu çözmek maalesef iktidarların önceliği olamadı hiç.

Gaile: Trafikteki yasal düzenlemeler tarafında neler görüyorsunuz?

Özgül Gürkut Mutluyakalı: Tadilat bekleyen birçok yasa ve tüzüğümüz var. İhtiyaçlara göre düzenlenmeleri lazım ancak bizde prosedürler çok uzun zaman alıyor.

Bir de zaman zaman belli çıkar gruplarının baskısıyla alınmış, trafik güvenliğine darbe vuran kararlar var. Örneğin ithal edilecek otobüslerdeki yaş sınırını yükseltmek gibi. Okul otobüslerini düşünün. En değerli varlıklarımızı, çocuklarımızı taşıyorlar ama 18 yaşında bir otobüs ithal edilebiliyor. Taşımacılık sektörüne farklı sübvanseler uygulansın ama ucuz olsun diye yaşlı araç ithal etmeyelim.

Bu ülkede trafik sol şeritten akar, araçlar sağ direksiyonlu olmalıdır ama yıllarca sol direksiyon sıkıntısı da yaşadık. Ki bunda da zaman zaman istisna izinler veriliyor, sol direksiyonlu araçlar ithal ediliyor. Trafik güvenliği rant amaçlı kurban edilmemeli.

Gaile: Ehliyet sistemi ve yabancı sürücü belgelerinin çevrilmesi konusunda ne düşünüyorsunuz?

Özgül Gürkut Mutluyakalı: Buraya çalışmak için çok sayıda yabancı geliyor ve bazıları profesyonel sürücülük yapıyor; örneğin dağıtımcıdır, işi gereği araç kullanır.

Burada ciddi bir anomali var. Ters trafikten gelen Türkiye vatandaşları, iki ülke arasındaki anlaşma uyarınca hiçbir ders almadan, sınava girmeden direkt KKTC ehliyeti alabiliyor. Bence bu uygulama o insanlara kötülük yapmaktır, hiçbir adaptasyon verilmeden canlarını tehlikeye atmaktır.

Üçüncü ülke vatandaşları ise şoför okullarından ders alıyor ama onlar da herhangi bir sınava girmeden şoför okulunun onayıyla ehliyetini çevirebiliyor.

Ülkeye giriş yapılan havalimanı ve limanlarda, kiralık araç işletmelerinde trafik kurallarıyla ilgili değişik lisanlarda düzenli, sistemli bilgilendirme yapılmalıdır. “Burada trafik soldandır, şu kurallar vardır” diye anlatılmalıdır.

Öte yandan zaten kendi vatandaşlarımız için de ehliyet sistemimiz sorgulanmalı çünkü sıkıntılar çok. Şoför okullarının müfredatı yok. Trafik eğitimi kitapçığı dar kapsamlı. 10 ders alma zorunluğu var ki bunun ikisinin gece sürüşü olması lazım. Ancak hiçbir okulda uygulanmıyor.

Bakanlar Kurulu’nca 2003 yılında derneğimizin de hazırlanmasına öncülük ettiği daha kapsamlı bir trafik eğitim kitabı onaylandığı hâlde hiçbir zaman kullanılmadı. Üstünden 23 yıl geçti. Şimdi tabii onun da tekrar gözden geçirilmesi lazım.

Gençler, kendi meraklarıyla araba kullanmayı öğreniyorlar ve sınava giriyorlar. Yazılı sınavımız yok! En azından ölçülebilir kriterleri olan bir yazılı sınav olması lazım; bir müfredat, bir standart olması lazım. Hiçbiri yok! Müfettiş, o incecik beş altı sayfalık kitaptan birkaç şey sorar ve sürüş yaptırır.

Ehliyet alacak kişinin kullanacağı motorlu araca ilişkin bilgisi hiç sorgulanmıyor.

Sınava girecek genç sadece ezberler. “Bu kural niçindir?” diye sorgulayan bir zihniyet, işin felsefesini öğreten bir şey verildiğini düşünmüyorum... İnsan hayatını doğrudan etkileyen bir konudan bahsediyoruz. İşin içinde insan varsa göz ardı edebileceğimiz hiçbir şey olmamalı. “Aman unutmuştum, yapmasaydım” olmaz. Sürücülük ciddi bir şeydir ve bunu insanların kafasına yerleştirmemiz gerekiyor.

Gaile: Bu meselenin bir de sınıfsal boyutu var: Hız yapabilen, yeni aracı olan bir kesimle, aracını tamire götürmeye bile parası olmayan, mecburen eski araçlarla yola çıkanlar. Buna nasıl bakıyorsunuz?

Özgül Gürkut Mutluyakalı: Toplu taşımacılık çok zayıf kaldığı için insanlar özel araç almaya mecbur kalıyor. Olanakları daha kısıtlı olanlar daha düşük kaliteli veya eski motorlu araçları kullanıyor. Bu da sonuçta olası bir kazada onların daha fazla zarar görmesine neden oluyor.

Öte yandan bir yabancı tarafından trafikteki araçlara bakıldığında ülkemizin çok zengin olduğu zannedilir. Oysa bu doğru değildir ancak insanların ekonomik gücünü zorlayarak lüks arabalara yöneldiği de bir gerçektir.

Günümüzde araç teknolojisi çok gelişti. Hatta ben şöyle de düşünüyorum: Trafik kazalarıyla mücadelemizde başarılı olursak, bu araç teknolojisindeki iyileşme sayesinde olacak. Çünkü araçlarda can güvenliğini artıran, sürücüye yardımcı birçok fonksiyonlar var; belki onlar sayesinde ülkemiz de trafikte biraz daha güvenli hâle gelebilir.

Gaile: Medyanın dili ve reklamlar tarafında ne görüyorsunuz? Hız, güçlü araç, kontrol duygusu üzerinden bir özendirme söz konusu değil mi?

Özgül Gürkut Mutluyakalı: Araç kullanmak ya da motosiklet, bazılarımız için bir tutkudur, doğru. Medyada da reklam politikaları gereği bir pompalama ve özendirme var: Daha lüks, daha süratli, daha güçlü araçlar. Bu “güçlü araç” meselesini biraz konuşalım. Bizim ülkemizin altyapısı çok güçlü araçlara uygun değildir. O konuda bir sınırlama olabileceğini düşünüyorum. “Evet, özgürüm, benim çok param var, en iyisini ben alayım” değil mesele. Bizim yollarımız saatte 100 kilometre hızı zar zor kaldırır. Çok güçlü arabalar geldiğinde onlar basıp geçmek, hızlı sürmek ister. O noktada devlet “Dur” diyebilmeli ama böyle bir politika, böyle bir tavır da yok.

Şirketlerin politikaları ne kadar değişebilir bilmiyorum ama duyarlı olanlar da var. Mesela Türkiye’de bir şirketin “Trafik Hayattır” diye bir kampanyası var; kısa videolarla trafiğe dair içerikler üretiyorlar ve kullanıcılar bunları sosyal medyada paylaşıyor. Keşke bizdeki şirketler de böyle bir kampanya yapsa.

Mayıstaki Trafik Haftası’nda bir araba firmamız Trafik Eğitim Parkı’ndaki etkinliğimize sponsor oldu, bu gibi çalışmaların artmasını dilerim. Belki bizlerin yani derneğin çabalarıyla, talepleriyle bu gibi şirketler artar ve motorlu araçlar sadece güçleriyle değil trafik güvenliğine katkılarıyla da gündem olur.

Gaile: Bir de trafik kazalarında yaralanan ve bedensel engelli kalanlar, psikolojisini uzun yıllar toparlayamayanlar var. Onlara ilişkin ne söylemek istersiniz?

Özgül Gürkut Mutluyakalı: Evet, bir boyutu da odur. Kazalarda hayatını kaybedenler yanında, bedensel engelli kalan var, ömür boyu trafik fobisiyle baş etmek zorunda olanlar var. Bunu kendimden de biliyorum.

Rehabilitasyon ve psikolojik destek konusunu yeterince konuşmuyoruz. Kazazedeler ve kayıp yakınları bu yönlerden yalnız kalıyor.

Rakamlara bakıyorum, ağır bir tablo var karşımızda. 1974’ten bu yana trafikte kaybettiğimiz insan sayısı 2 bin 250’ye yaklaşıyor. Bu çok büyük bir felaket! Bu küçük ülkede yılda 50 insanı kaybetmek, bunlardan bazılarının ülkemize yükseköğrenim veya çalışmak için gelenler olduğunu bilmek, onları ailelerine, ülkelerine tabutta göndermek beni çok yaralıyor. Bunun acısıyla ve utancıyla yaşıyorum.

Gaile: Cezalar yetersiz mi sizce?

Özgül Gürkut Mutluyakalı: Trafikte polisin uyguladığı kural ihlallerine verilen cezalar asgari ücrete endekslidir ve bence yetersiz değildir. Asgari ücret kadar, daha da üstünde cezalar vardır. Örneğin direksiyon başında cep telefonunu elde tutarak konuşmanın cezası bir asgari ücrettir. Bazı ailelerin sadece bir asgari ücretle geçindiğini düşünürsek bu az değildir.

Ölümlü kazaya sebebiyet verenlerin yargılandığı davalarda, suçlu bulunanlar için 7 yıl hapislik olan üst limit, geçen yıl 14 yıla çıkarıldı. Gerçi mahkemeler son bir yılda en yüksek sadece iki buçuk yıl hapis cezası takdir etti.

Bu rakamlar yeterince caydırıcı değil midir? Peki nedir sorunumuz o zaman ve buna rağmen hâlâ cep telefonuyla konuşuyoruz? Hâlâ kırmızı ışık yandığı halde aceleyle geçiyoruz? Hâlâ çocuklarımızı ön koltukta, kucağımızda tutuyoruz? Yani sorun, cezanın miktarında değil, uygulanmasında ve sağlıklı trafik bilincinin oluşmamasındadır.

Caydırıcılığın oluşması için denetim ve cezaların doğru ve etkili uygulanması önemlidir.

Birçok ülkedeki gibi bizde de aşırı sürati önlemek için kurulan sabit radar sistemleri yenileriyle değişince bir kargaşa oluştu. Kafamızda birçok soru işareti var. Bayındırlık ve Ulaştırma Bakanı, medya ve sosyal medya üzerinden polemiği körükleyen bir tavır sergiledi. Ardından da sabit radar cezalarının gelecek yıl sonuna kadar affedileceğini söyledi. Çünkü polisin elinde dağıtılamamış yüklü miktarda ceza var. Devlet cezayı sürücüye ulaştıracak bir yol bulamıyor!

Böyle bir acizlik olabilir mi? Sonra da “Cezalar nasıl caydırıcı olacak?” diye soruyoruz. Defalarca o kameranın önünden süratle geçtiysen ve sana hiçbir ceza bildirimi gelmediyse, o kameranın ne yaptırımı kalır?

Oysa Güney Kıbrıs’tan çok önce kameraları uygulamaya sokmuş bir ülkeyiz.

Gaile: Toplu taşıma meselesine de değinelim. Üç kişilik bir evde üç araba olmazsa bir yere gidilemiyor. Bu bağımlılık nasıl kırılır?

Özgül Gürkut Mutluyakalı: Ben gazetecilikteki 33 yılımda toplu taşıma projesi hedefini çok duydum ama somut bir şeyi ilk kez geçen yıl gördüm: Bayındırlık ve Ulaştırma Bakanlığı gerçekten iyi bir proje hazırlattı. Şu andaki otobüs sayısının yarısına çok verimli bir toplu taşıma kurulabileceğini ortaya koyan bir sunum yapılmıştı.

Ancak günün sonunda ne oldu? Bazı otobüs şirketlerinin buna karşı çıktığını duydum. Aylardır konusu edilmediğine göre muhtemelen proje rafa kalktı.

Tren, ütopik görünse de uzun yıllar önce vardı bu adada... Aradan bu kadar yıl geçtikten sonra bunlar tamamen siyasi kararlılıkla ve politika üretmekle ilgili şeyler. Eğer toplu taşıma sistemi kurmak istersen kuracaksın ve gerekirse bir süre sübvanse edeceksin ki insanlara o kültürü kazandırabilesin. Bazı yolların araç trafiğine kapatılması, ücretli yapılması ya da park ücretlerinin yüksek olması insanları toplu taşıma araçlarına yönlendirmede etkili olabilir.

Gaile: Son yıllarda trafikteki olumlu davranış kalıplarımız değişiyor mu?

Özgül Gürkut Mutluyakalı: Evet, Kıbrıs’a gelen bir yabancının en çok karşılaştığımız yorumları trafikle ilgili. Yaya geçitlerinde yol veriyor olmamız, ambulanslara yol açıyor olmamız güzel şeyler – her ne kadar ben yaya geçitlerinin görünürlüğünden kaynaklanan sıkıntılar nedeniyle bunu yeterli bulmasam da- özellikle Türkiyeliler de bunları takdir ediyor.

Bunu aslında sosyologlar yorumlasın ama bana öyle geliyor ki insanlar bir topluma girdiğinde oradaki genel davranışa kendini adapte ediyor. Bizdeki kuralsızlığı görünce ona uyuyorlar. Zamanla toplumda kötü davranışların türleri ve kötü davranışta bulunanların sayısı artmaya başladı; yeni gelen de bunu görüyor ve öyle davranıyor. Oysa aynı insan İngiltere’ye ya da Japonya’ya turist olarak gittiğinde kırmızı ışıkta asla geçmez. Niçin orada yapmaz da burada yapar? Cevap, toplumun kendisinde ve o toplumun kültüründe. O yüzden doğru ve iyi davranışları çoğaltmalıyız ki baskın olalım.

Gaile: Bir günlüğüne yetkili olsanız, trafik politikalarına ilişkin imzalayacağınız ilk karar ne olurdu?

Özgül Gürkut Mutluyakalı: Öncelikle trafik eğitimi için bir şey yapardım. Her yaşa yönelik etkili bir trafik eğitimi ve kampanyaları önceliğim olurdu. Daha ciddi, daha ölçülebilir, standart bir ehliyet sınav sistemi olsun isterdim. Trafik altyapısının da uzman mühendislerle baştan sona elden geçirilmesini sağlardım. Bir ülkenin ilk imajı, yolları sokakları, çevresidir.

Gaile: Son olarak, tek bir tavsiye ya da temenniniz olacak olsa?

Özgül Gürkut Mutluyakalı: Kıbrıs Türk toplumu trafikten çok acı çekiyor. Ben bunu kabullenemiyorum; hiçbirimizin kabullenmemesi ve hepimizin talepkâr olması lazım. Galiba kanıksıyoruz. “Tamam, kaza oldu, bunda bir kader de var” bakışı var. Ben hep buna karşı duruyorum, insanların böyle düşünmesini istemiyorum. Trafik sorunumuzla ilgili konuşmayı ne kadar çoğaltırsak o kadar iyi; bu yüzden bu konuya yer verdiğiniz için çok teşekkür ederim. Daha çok kafa yormamız lazım, daha çok bilirkişilerle projeler üretmemiz lazım. Trafiği düzeltebilmek için herkesin yapabileceği bir şey var.

Eğer kendimizi ve sevdiklerimizi korumak istiyorsak bir kere kurallara uyalım, çağrımı yineliyorum. Bu kurallar evrenseldir; ondan başlayabiliriz. Evet, yollarımız kötüdür. Yasalarımız eksik de olabilir. Bizi şu anda yönetenleri, performanslarını beğenmiyor da olabiliriz. Ama canımız söz konusu; evlatlarımızın, sevdiklerimizin canı söz konusu. Dolayısıyla kurallara uyalım, daha iyisi için mücadele edelim ve iktidarlardan, yönetenlerden sürekli olarak şunu talep edelim: Daha güvenli bir trafik hakkımızdır! Bunu kafalarına yerleştirerek politika yürütmelerini istemeliyiz.