Halil Karapaşaoğlu
halilkarapasaoglu@gmail.com
İrlanda edebiyatının eñ önemli temellerinden biri da James Joyce’dur. Joyce çalışmalarında “Hiberno-English” olarag isimlendirilen ısdandard olmayan bir İñgiliçça gullanırdı. Hiberno-İñgiliççası “İrlandalıların İñgiliççası” olarag da adlandırılır. İñgiliçça’nın bir diyalegdiyi olarag geşer. Bu İrlandaca, yanni "Irish Gaelic" deyildir. Hiberno-İñgiliççası, İñgiliççadır ama Irish Gaelic edgisi daşır. Hiberno İñgiliççası İrlanda’da resmî bir dil deyil, İrlandalıların günlüg hayadlarında gonuşdugları İñgiliççanın bir lehcesidir. Hiberno İñgiliççası İrlanda’nın farglı bölgelerinde farglılıglar gösdermegdedir. Bir ısdandardı yogdur. Dublin’de ısdandard İñgiliççaya yakın bir İñgiliçça gullanılırkana, İrlanda’nın kuzeybatısında bulunan Donegal bölgesinde taha yovun, ağır bir İrlanda İñgiliççası gullanılır.
James Joyce'un yazdıvı "A Portrait of the Artist As a Young Man" isimli çalışmasında Stephan Dedalus "İñgiliçça’nın hem çog tanıdıg hem da çog yabancı olduvunu" ima eder. Joyce, lisanbilinmcilerden intikam alırcasına gidereg taha garmaşıg bir İñgiliçça gullanır. Bu tavır, yerli Britanyalıları bile zorlar (Senn 2011, 61). Senn, Joyce'un lisannan ilişgisini tanımlarkana ilginç bir kelime gullanır. Bu kelime "malleable"dır. Malleable'ın bir anlamı, metal malzemenin veya başga bir malzemenin gırılmadan çadlamadan dövülürkan ya da basdırılırkan şekillendirilmesi demegdir. Senn, Joyce’ın lisana "malleable" davrandıvını iddia eder. Joyce, Senn’in gözünden, lisanı dövereg lisana şekil verir. Senn devamında Joyce’un lisanı “Odyssean bakış açısıynan, süregli deyişen goşullara uyum savlayan bir şey olarag ele aldıvını” vurgular (Senn 2011, 67). Bir yazar ve şair hangı sosyo-ekonomig goşullarda lisanı madsaynan dövereg isdediyi gibin şekillendirmeg isder? Bir yazar ve şair lisanın gendine dayaddıvı kurallar pütününü hangı goşullarda reddedereg gendi lisanını gurma çabası içine girer?
İñgiliçça Plantasyon (Nüfus yerleşdirereg kolonize edme/Yerleşimci Kolonyalizm) tarzı fetihin bir organı olarag gabul edilirsa (emir veren İñgiliçça emir alan İrlandaca gonuşurkan ve İñgiliçça övrenmeye çalışırkan) İñgiliz lisanının kilisede ve devledde gücü temsil eddiyi söylenebilir (Dolan 1991, 2). Lisan, yerleşimci sömürgeciliyin yerliler üzerinde gurduvu bir egemenlig biçimidir. Bu goşullarda ısdandard İñgiliçça, igdidarın, sömürgeciliyin gendi gendini inşa ederkana gullandıvı bir iletişim aygıtıdır. Bunun örneglerni Afrika ve Amerikan kıtasında çog ned bir şekilde görebilirig.
Ulysses’da, Joyce, karakterlerni ısdandard İñgiliççada gonuşannardan ayırmag içün Hiberno-İñgiliççasını gullanır. Gendi İñgiliççalarna olan süregli bavlılıgları, gendilerine özgü dilsel kimliglerni ve İrlandalılıg duygularnı korumag içündü. Bu siyasi fetihin kültürel fetihlerden çok ırag olduvunu kanıdlamag içün ortaya gonmuş bir tavırdı (Dolan 1991, 7). Bu ne anlama gelir? Joyce İrlanda İñgiliççası-Hiberno İñgiliççası başga bir ifadeynan ısdandard olmayan İñgiliççayı gullanmagnan “benim tobraglarmı fededebilirsiñiz ama bizi kültürel olarag fededemezsiñiz” tavrını ortaya goymagdadır. Isdandard olmayan İñgiliççanın edebi metinnerde gullanımı sömürgeciye garşı dekolonyal bir başgaldırı, sivil itaadsizlig eylemi olarag politize edilmişdir. James Joyce Gıprızlı olsaydı, Gıprızlıca yazardı?
Şair Mehmet Yaşın’ın 29 sene evvel, 1997 yılında yayınnadıvı “Üveyanadilim” başlıglı yazısında Türgcaynan olan ilişgisini ayle ferdleri, yaşadıvı mahalle üzerinden açıglarkana, yazdıvı metinnerin dilini “Türkçelerim” ifadesi üzerinden açıglar. Yaşın “böyle çoğul Türkçelerimle yazdıklarım da, başka tür bir Türkçeye ait oluyor. İçinde kâh İstanbul Türkçesi, kâh Kıbrıstürkçesi, kâh Osmanlı Türkçesi, kâh kozmopolit-azınlık-Türkçesi barındıran ve Elencenin, İngilizcenin, Levantencenin etkisiyle çoğullaşan tek bir Türkçem var benim.” Pütün bu Türgcaları da “Kozmopoliten Türkçe” olarag ifade eder. Yazısını şöyle bitirir; “Türk(çe) edebiyata yıllardan beridir söz sahipliği eden, tek kimlikli, tek-kültürlü, böylece de tek-dilli ‘ulusal Türkçeye’ gelince; Benim üveyanadilim olur o” deye yazmagdadır (Yaşın 2002, 179). Yaşın, ısdandard olan ya da ısdandard olmayan lisannarın parçalarnın toblamı üzerinden “Kozmopoliten Türkçe”sini ortaya goyarkan, ısdandardı olan Türg ulus devletinin gurulmasıynan ortaya çıkan Türgca’ynan olan ilişgsini da “üveyanadil” benzedmesiynan açıglamagdadır. Yani “ısdandard Türgca anam deyildir, anam olarag gabul ederim ama üveydir” deyiyor şair. Bir adım taha ileri gidereg, Türg ulus devletiynan bizim ilişgimiz yogdur, demem gerekir Gıprızlı bir şair olarag…
2024 senesinin avusdozundan berlim şiirlerimi, kasımından berlim da yazılarmı Gıprızlıca yazarım. Sırasıynan Gıbrıs Türgcesi, Gıbrıstürgçesi, Gıprıztürgcası ifadelerni gullandım yazdıvım Türgcayı annadmag içün. Bu yazımnan berabar artıg yazdıvım ve gonuşduvum lisanı annadmag içün “Gıprızlıca” ifadesini gullanıyom. Diyer gullandıvım ifadelerin hepsisini da reddediyom. 2026 senesinde Gıprızlıca’nın tonunu taha da arddırmaya başladım yazılarımda da şiirlerimde da. Ben 1985 İpsillad dovumluyum. Anam Kufezlidir, bubam İpsillatlıdır. Anamın lisanında Κυπριακή (Gıbriyagi) veya Urumca kelamlar bulunurkana, bubamda bu azdır. Anam da, bubam da ald sınıfa mensub insandırlar. 1974 Atilla operasyonuynan başlayan Türg yerleşimci kolonyalizmi gendi basgıcı ve ideolojig hegemonya araçlarnı inşa eddigden soğra Gıprız’ın kuzeyinde böyüdüm. Türglüg sözleşmesinin bir dayadması olan “Türglüg ve sünni müslümanlıvın” Gıprız’ın kuzeyinde gurulduvu steril bir ortamda, yerleşiglernan böyüdüm. Isdandard Türgcayı medazori megdebde övrendim. Okumaya ve yazmaya geş başladım. Lise yıllarımdan itibaren gazeddalarda, mecmualarda yazı yazmama ravmen Gıprızlıca kelamları isdemeden da olsa gullandım. Bunnar “yannışdır” deyereg Gıprızlı editörler tarafından süregli olarag “düzeltildi”. Türk ulus devletinin eñ önemli aygıdlarından olan Türk Dil Kurumu (TDK)’nun belirlediyi ölçüdlere göre “düzeltildim”. Gendimi ifade edme yöntemim onnarın kurallarına göre “şekillendi”. Lafın gelişi madsaynan dövüldüm. Dövüle dövüle Türkiyelileşdim ve gendi seslerimi gaybedme, gendimi unudma nogdasına geldim. Gendini unudan insan köle insandır! Gendimi hatırlamag isdedim. İnsan olmag isdedim. Gıprızlıca gonuşmag, yazmag, insanın ısdandard olmayan şekillerde gendini ifade edme isteyi bir insan haggıdır.
Gendi gendimi “bozug” gabul edib gendimi “düzeldmeye” ve “onardmaya” çalışdım. Meyersam ben “bozug” deyilmişim. Sömürgeci Türg ulus devletinin baña dayaddıvı biçime, ısdandardlara uygun olmayan, bunun bozug insan olduvum anlamına gelmediyini, düzeltilmesi geregmeyen bir insan olduvumu “dekolonyal düşünceynan” garşılaşınca annadım. Buracıgda güççüg gızım Berceste’nin da çog edgisi var. Gendi 2020 dovumludur. Şu an gendi deyimiynan 5.5 yaşındadır. Onun ve bahusus Gıprızlı bariyasının lisanıynan gurduvu ilişgi beni derinden edgiledi. Ben gendimi süregli olarag “düzeldirkana” onnar “düzeldilmiş” dovmuşlardı sankim da. Yanni ben Türkiyalı gibi yazmaya ve gonuşmaya çalışırkana, gızım ve bariyası anaları ve bubaları Türkiyalı olmamalarına ravmen Türkiyalı gibin gonuşurlardı. Neredeysa gonuşdugları lisanda Gıprızlıca teg bir kelam yoğudu.
Ben bir şairim. Ülkesi sömürgeleşdirilmiş, Türg ve sünni müslümanlıvın Türkiya usulu, medazori bir şekilde empoze edildiyi, gendi deyerlernin, kültürünün, kimliynin, geşmişinin imha edilmeg isdendiyi bir covrafyanın şairiyim. Şairin ana malzemelerinden biri da lisandır. Lisan üzerine zaten düşünürkana, lisanın bir hürriyed aracı olarag insanın hayatındakı yerciynin, lisan ve kölelig arasındakı ilişginin ne olduvunu düşünmeye başladım. Onunçün Gıprızlıca övrenmeye, yazılarmı, şiirlermi Gıprızlıca yazmaya başladım. Hadda devletin resmî evraglarına da Gıprızlıca yazdım.
Ben Gıprızlıcada aşıg oldum. Gıprızlıca aşgımı dile getirdim. Bir şair olarag aşgımı neçün şiirlerimde, yazılı olarag Gıprızlıca yazmam yasagdı? Neçün aşgımı Türg ulus devletinin bir ürünü olan, Türk Dil Kurumu (TDK)’nun üzerinde otoritesi olan, ısdandard bir Türgcada gendimi ifade edmeg zorundaydım? Ben Türk Dil Kurumu’nun isdediyi gibin eyib bügdüyü bir dili dilim sayayım? Benim sosyo kültürel hayatımın TDK’nın üzerinde hiş bir edgisi yoğukan neçün TDK’nın benim dilimde sonsuz edgisi vardır? Neçün aşgımı yazarkana gendimi çevirmeg, TDK’nın isdediyi ve belirlediyi kurallar içünde ifade edmeg zorundaydım? Benim aşgım bozug muydu, ben düzeldilmesi gereken, Türglerin ısdandardlarına uyması gereken, onnarın ısdandardlarına uyduvu sürece insan olarag gabul gören bir yaratıvım? İnsan, ulus devletin dayaddıvı ısdandardların çog ötesinde bir yerde, devledlerin, imparatorlugların herhangi bir igdidar kurumunun sınırlarnın çog ötesinde bir varlıg alanına ve bir hürriyete sahibdir.
İnsan düşün ve duyular dünyasını lisannan gurar. Şeyleri lisannan tanımlar. Lisannan, dünya anlama gelir. Lisan, insanın evrennan gurduvu ilişginin aracıdır. Bu ilişgi biçimi, anlamlandırma süreşleri ısdandard olmayan söyleyiş biçimleri üzerinden da gurulur. Bu bir insan haggıdır. Gıbrızlıca bir ağzın, lehçenin ötesindedir. Gıprızlıca, Gıprızlı kölelerin insan olma fargındalıvına erişmesinin, gendi gendini fargedmesinin bir aracıdır. Gıprızlıca bir sivil itaadsizlig eylemi, sömürgeciye garşı bir isyan halidir. Her isyan gendi dilini dovurur. Gıprızlıca Baf dağlarında yaşayan kövlülerin, Dillirga bölgesinde teg bir Türgca kelam bilmeyen yogsulların, Leymoson limanında çalışan ırgadların, Mesarya ovalarında güneşin çatır çatır çadladdıvı tobravı ekib bişmeye çalışan ezilennerin, Urumcadan Farscaya, Latinceden Türgcaya, Arabcadan İñgiliççaya uzanan ald sınıfın yüzlerca yıl ağızdan ağıza sevişereg, muabbed edereg, gavga edereg, iş yaparag agdardıvı, kollegtif belleyin, ortag bilincin, ulus ötesi bir yerden var olan ifade biçimidir. Ben bu tarihsel sürecin çıkardıvı bir insan, bir şair olarag şu an garşınızda dururum. Gıprızlıca Türkiya’nın tobraglarımıza Gıprızlı olan her şeyi imha edme projesine garşı bir isyandır. Gendim olmag isderim. Bir insan olarag gendi olma hakkımı Gıprızlıcaynan savunurum. Her isyan direnişçilerin yurdudur. Gıprızlıca hem isyan hem da yurddur!
Gaynag
Dolan, T.P. 1991. “Language in Ulysses”. Studies on Joyce’s Ulysses, edited by Jacqueline Genet and Wynne Hellegouarc’h, Presses universitaires de Caen. https://doi.org/10.4000/books.puc.242.
Senn, Fritz. 2011. “James Joyce Is Writing Foreign English”. Variations. 17. 59-71. 10.3726/85607_59.
Yaşın, Mehmet. 2002. “Kozmopoetika”. Yapı Kredi Yayınnarı. İstanbol.