Eskişehir'in Han ilçesine bağlı Yazılıkaya'ya yapmış olduğum ziyarette amacım Midas Antik Kenti'nin izlerini sürmekti.
Kaya anıtına vardığımda karşımda yalnızca devasa bir kaya anıtı yoktu. Bir uygarlığın inancı, estetik anlayışı, iktidarı, dünyayı yorumlama biçimi ve ölümsüz olma arzusu vardı.
İnsanlığın binlerce yıl önce taşa kazıdığı bir hafıza vardı.
***
Yazılıkaya, beni derin düşüncelere itti.
İnsanlar geçiyor, krallıklar yıkılıyor, imparatorluklar dağılıyor, diller değişiyor ama geride bırakılan izler, bazen binlerce yıl boyunca yaşamaya devam ediyor.
***
Midas kimdi? Bir kraldan çok daha fazlasıydı...
Midas denildiğinde pek çoğumuzun aklına ilk olarak Yunan mitolojisindeki altın dokunuş efsanesi gelir. Dokunduğu her şeyi altına dönüştüren, ancak bu armağanının aslında bir lanet olduğunu anlayan kral...
Bir başka anlatıda ise kulaklarının eşek kulağına dönüştürülmesiyle hatırlanır.
Oysa Midas'ın hikâyesi, mitolojinin çok daha ötesine uzanıyor.
Midas, Frig uygarlığının en tanınmış hükümdarlarından biridir.
Friglerin Anadolu'daki siyasi ve kültürel varlığı içerisinde önemli bir yere sahip olan bu kralın adı, yalnızca Yunan anlatılarında değil, dönemin tarihsel kayıtlarında da karşımıza çıkar.
Asur kaynaklarında MÖ 8. yüzyılda Muşkili Mita adıyla anılan hükümdar, dönemin Anadolu siyasetinde etkili ve güçlü bir lider olarak değerlendirilir. Eski Frigce yazıtlarda ise Mida adına rastlanır.
Karşımızda yalnızca efsanelerle yaşamış hayalî bir hükümdar değil, tarihsel belgelerde de izini bulabildiğimiz bir Anadolu kralı vardır.
***
Friglerin siyasi merkezi Gordion'du. Bugünkü Ankara'nın Polatlı ilçesi yakınlarında bulunan Gordion, krallığın yönetim ve iktidar merkeziydi. Ancak Midas adıyla özdeşleşen Yazılıkaya, krallığın en önemli dinî merkezlerinden biri olarak öne çıkıyordu.
***
Burada önemli bir ayrıntının altını çizmek gerekiyor: Midas'ın tarihsel kimliği ile onun çevresinde zaman içerisinde oluşan mitolojik anlatılar aynı şey değildir.
Altın dokunuşu ve eşek kulakları hikâyeleri, Midas'ın tarihsel varlığından çok daha geniş bir kültürel ve mitolojik dünyanın ürünüdür.
Bir tarafta dönemin siyasi mücadeleleri içerisinde yer alan tarihsel bir kral, diğer tarafta insanlığın hırsını, zenginlik arzusunu ve güç karşısındaki çaresizliğini anlatan efsanevi bir karakter...
***
Yazılıkaya'nın en etkileyici yapısı hiç kuşkusuz Midas Anıtı’dır.
Yaklaşık 17 metre yüksekliğinde ve 16,5 metre genişliğindeki bu devasa kaya cephesi, Frig kaya mimarisinin en görkemli örneklerinden biridir.
Karşınızda yükselen yapı, sıradan bir kaya oyuntusu değildir. Friglerin mimari yeteneğini, ahşap işçiliğini, geometrik bezeme anlayışını ve dinî dünyasını yansıtan anıtsal bir eserdir.
Üçgen alınlığı, geometrik süslemeleri ve merkezinde kapıyı andıran büyük nişiyle bir tapınak cephesini hatırlatır.
Burada insanı asıl etkileyen, bütün bunların doğal bir kaya kütlesinin işlenmesiyle meydana getirilmiş olmasıdır.
***
Frigler için doğa yalnızca üzerinde yaşanılan bir coğrafya değildi. Doğa, kutsal olanın kendisini gösterdiği, yaşamın ve bereketin kaynağı olarak kabul edilen bir dünyaydı.
Yazılıkaya'daki anıtsal cephelerin Ana Tanrıça Matar Kubileya kültüyle ilişkili olması bu nedenle son derece önemlidir. Friglerin Ana Tanrıça'ya duyduğu saygı, kayalara oyulmuş tapınaklarda, sunaklarda ve nişlerde kendisini gösterir.
Anıtın merkezindeki kapı biçimli niş, dinî törenlerde tanrıçanın heykelinin veya kutsal tasvirinin yerleştirildiği bölüm olarak değerlendirilir.
***
İnsan, doğayı anlamlandırmaya çalışırken tanrılar yaratmış, bu tanrılar için tapınaklar inşa etmiş ve inançlarını gelecek kuşaklara aktarabilmek için kalıcı izler bırakmış.
Yazılıkaya, bu insanlık serüveninin Anadolu'daki en çarpıcı örneklerinden biridir.
***
Anıtın sol üst bölümünde, ana kayanın düzleştirilmiş yüzeyine yaklaşık 11 metre uzunluğunda bir yazıt kazınmıştır. Bu yazıtta Midas'ın adı olarak değerlendirilen "Midai" sözcüğü okunabilmektedir. Yazıtta Ates ve baba anlamına gelen ifadeler de dikkat çekmektedir.
Anıtın farklı bölümlerinde başka Frigce yazıtlar da bulunmaktadır.
Ancak burada çok önemli bir ayrıntı var: Yazıların bir bölümünü okumak mümkün olsa da metinlerin anlamı bütünüyle çözülebilmiş değildir.
İşte bu durum Yazılıkaya'yı daha da büyüleyici kılıyor.
Düşünsenize, binlerce yıl önce bir insan bu kayaya çıkmış, elindeki imkânlarla düşüncelerini, inancını ve belki de hükümdarına duyduğu bağlılığı taşın üzerine işlemiş. Bugün biz o harfleri görüyoruz ama yazan insanın bütün düşünce dünyasına ulaşamıyoruz.
O insanların ne düşündüğünü, hangi duygularla bu satırları yazdığını bütünüyle bilemiyoruz.
***
Bu yazıt, Frigce yazının Anadolu tarihindeki yeri bakımından da büyük önem taşıyor. Çünkü bu yazıtlar, Anadolu'da yaşamış bir uygarlığın kendi diliyle bıraktığı tarihsel belgeler arasında yer alıyor.
Yazılıkaya'nın adı da buradan geliyor. İnsanlar, üzerindeki yazıları görmüş ve burayı Yazılıkaya olarak adlandırmış. Midas Anıtı ismi ise kayadaki yazıtta geçen Midai sözcüğüyle ilişkilendirilmiş.
***
Bölgenin çevresinde çok daha eski dönemlere uzanan yerleşim izleri bulunuyor. Arkeolojik araştırmalar, çevredeki ilk yerleşimlerin MÖ 3. binyıla kadar uzandığını ortaya koyuyor.
Friglerin burada güçlü bir yerleşim ve dinî merkez oluşturması ise MÖ 8. yüzyılın son çeyreğine tarihleniyor.
Anıtların önemli bir bölümünün MÖ 8-6. yüzyıllar arasında yapıldığı düşünülüyor.
Frig Krallığı'nın siyasi gücünü kaybetmesinin ardından da bu coğrafyanın hikâyesi sona ermedi.
Persler, Helenistik dönem krallıkları, Romalılar ve Bizanslılar bu topraklarda varlık gösterdi. Yazılıkaya'daki kaya yapıları, farklı dönemlerde bazı eklemeler ve değişikliklerle kullanılmaya devam etti.
Böylece bir Frig kutsal alanı, kendisinden sonra gelen uygarlıkların da izlerini taşıyan tarihsel bir mekâna dönüştü.
***
Yazılıkaya'nın modern arkeoloji dünyasında tanınması da ayrı bir hikâye.
İngiliz gezgin ve araştırmacı William Martin Leake ile arkadaşları, 1800 yılında anıtı inceleyerek ilk çizimlerini yaptılar. Daha sonra 1834 yılında Fransız gezgin Charles Texier, anıtın görkemini yansıtan önemli bir gravür hazırladı.
İngiliz araştırmacı William Ramsay ise 19. yüzyılın sonlarında bölgede çalışmalar yürüttü ve Yazılıkaya'ya Midas Kenti adının verilmesinde önemli rol oynadı.
1937-1939 yılları arasında sanat tarihçisi Albert Gabriel ve Hollandalı arkeolog C. H. Emilie Haspels'in öncülüğünde ilk sistemli arkeolojik kazılar gerçekleştirildi. Daha sonraki yıllarda Halet Çambel'in de katkılarıyla araştırmalar sürdürüldü.
Bu çalışmalar sayesinde Midas Kenti'nin yalnızca büyük bir kaya anıtından ibaret olmadığı, çevresinde çok sayıda dinî yapı, sunak, kaya tüneli, sarnıç ve yerleşim izinin bulunduğu anlaşıldı.