‘Onarım terapisi’ ya da diğer adıyla ‘dönüşüm terapisi’ kavramını daha önce duymuş muydunuz? İçinde terapi kelimesi geçmesi, bunun bilimsel bir sağlık uygulaması olduğu anlamına mı geliyor? Peki, bir insanın cinsel yönelimini veya cinsiyet kimliğini ‘değiştirmeyi’ hedefleyen bir uygulama gerçekten tedavi olarak adlandırılabilir mi?
Aslında bu soruların yanıtı oldukça açık; hayır! Çünkü, ‘onarım terapisi’ bilimsel dayanağı bulunmayan, insan hakları ve mesleki etik açısından ciddi sorunlar barındıran, kişilerin ruhsal ve fiziksel sağlığı üzerinde olumsuz etkiler bırakan bir uygulamalar bütünüdür.
‘Onarılması’ gereken nedir?
Öncelikle bir noktayı açıklığa kavuşturalım. ‘Onarım terapisi’, heteroseksüel olmayan cinsel yönelimlere sahip veya cinsiyet kimliği doğumda kendilerine atanan cinsiyetle örtüşmeyen kişilerin cinsel yönelimlerini, cinsiyet kimliklerini ya da cinsiyet ifadelerini ‘değiştirmeyi’ veya bastırmayı amaçlayan çeşitli müdahaleleri tanımlar. Bu uygulamalar, heteroseksüelliği ve cisgender olmayı tek ‘normal’ ve kabul edilebilir varoluş biçimi olarak sunan bir düşünce yapısına dayanır. Bir başka ifadeyle, kişinin kimliğinde ve yöneliminde yanlış, eksik ya da düzeltilmesi gereken bir şey olduğu varsayılır. Oysa cinsel yönelim ve cinsiyet kimliği, insan çeşitliliğinin doğal parçalarıdır. Eşcinsellik, biseksüellik veya trans kimlik birer hastalık değildir. Dolayısıyla tedavi edilmeleri ya da ortadan kaldırılmaları gereken durumlar olarak değerlendirilemezler.
Burada önemli bir ayrıntı daha var: Bu uygulamalar yalnızca bir klinikte, bir psikolog, bir psikiyatrist tarafından gerçekleştirilen sözde seanslardan ibaret değildir. Dini danışmanlık adı altında yürütülen faaliyetler, kişiyi kimliğini inkâr etmeye yönlendiren aile müdahaleleri, baskı ve tehdit içeren davranışlar, sözde bilimsel eğitimler ve çeşitli psikolojik manipülasyon yöntemleri de bu kapsamda değerlendirilebilir. Daha geniş bir ifadeyle; cinsel yönelim, cinsiyet kimliği ve cinsiyet ifadesini değiştirme çabaları (sexual orientation and gender identity and expression change efforts) olarak tanımlanır.
Yani karşımızda tek bir yöntem değil, ortak amacı insanın kimliğini değiştirmek veya bastırmak olan geniş bir müdahale alanı bulunur.
Peki bilim bu konuda ne söylüyor?
Şunu bilmeliyiz: Bir uygulamanın kendisine terapi demesi, onu bilimsel veya güvenli yapmaz. Sağlık hizmetlerinin temelinde bilimsel kanıt, yarar sağlama, zarar vermeme, insan onuruna saygı ve mesleki etik bulunur.
Amerikan Psikoloji Derneği, Amerikan Psikiyatri Birliği ve Dünya Sağlık Örgütü gibi uluslararası kurumların yaklaşımı, eşcinselliğin bir hastalık olmadığı ve cinsel yönelimi değiştirmeye yönelik müdahalelerin bilimsel açıdan güvenilir bir temele dayanmadığı yönündedir. Dünya Sağlık Örgütü, eşcinselliği 1990 yılında hastalık sınıflandırmasın çıkarmıştır. Bu değişiklik, cinsel yönelim çeşitliliğinin bir ruhsal bozukluk olarak değerlendirilmemesi açısından önemli bir dönüm noktasıdır.
Üstelik ‘onarım terapisi’ isimli uygulamanın kişilerin cinsel yönelimlerini veya cinsiyet kimliklerini kalıcı ve güvenilir biçimde değiştirebildiğini gösteren bilimsel bir kanıt bulunmamaktadır. Buna karşılık bu müdahalelere maruz kalan kişilerde depresyon, kaygı, utanç, suçluluk, kendinden nefret etme, travma belirtileri ve intihar düşünceleri gibi ruh sağlığı sorunlarının görülme riskinin artabildiğini ortaya koyan çalışmalar bulunmaktadır.
Burada üzerinde durmamız gereken önemli bir ayrıntı var: Bir kişinin bu uygulamalardan sonra artık heteroseksüel olduğunu veya kimliğinin değiştiğini söylemesi, uygulamanın bilimsel olarak başarılı olduğu anlamına gelmez. Kişi toplumsal baskı, ailesini kaybetme korkusu, kabul görme ihtiyacı veya maruz kaldığı psikolojik yönlendirmeler nedeniyle kendisini farklı tanımlamaya başlayabilir. Bazı kişiler ise yaşadıkları deneyimleri bastırarak veya kimliklerini gizleyerek hayatlarına devam edebilir. Bunların hiçbiri cinsel yönelimin ya da cinsiyet kimliğinin söz konusu müdahalelerle değiştirildiğini kanıtlamaz.
İnsanlar neden bu uygulamalara yöneliyor?
LGBTI+ bireyler yaşadıkları toplumda, ailelerinde, eğitim ortamlarında ve sosyal çevrelerinde çeşitli ayrımcılık ve baskılarla karşılaşabiliyor. Çocukluktan itibaren öğrenilen toplumsal cinsiyet rolleri, heteroseksüelliğin tek doğru ilişki biçimi olarak sunulması, dini veya kültürel değerlerin baskı aracı haline getirilmesi ve dışlanma korkusu, kişinin kendi kimliğini sorgulamasına ve kendisinde yanlış bir şey olduğuna inanmasına neden olabiliyor.
Özellikle ailesi tarafından kabul edilmeme, yalnız bırakılma veya toplumdan dışlanma korkusu yaşayan bir kişi, çevresinin beklentilerini karşılamak için kendisini değiştirmeye çalışabilir. Bazen bu talep kişinin kendisinden gelirken bazen de ailesi veya yakın çevresi tarafından dayatılır.
Tam da bu noktada bu kişi ve kuruluşlar, ailelerin kaygılarından ve bireylerin yaşadığı içsel çatışmalardan yararlanabiliyor. Bilimsel olmayan yöntemleri profesyonel bir hizmet gibi sunarak umut, kabul görme ve iyileşme vaat edebiliyorlar. Oysa bir insanın kendisini kabul ettirebilmek için kimliğinden vazgeçmek zorunda bırakılması ruh sağlığını desteklemek değil, mevcut yaraları derinleştirmektir.
Gerçek bir terapi nasıl olmalıdır?
Burada önemli bir ayrım yapmalıyız. Cinsel yönelimi veya cinsel kimliği ne olursa olsun herkes psikolojik destek alma hakkına sahiptir. Bir kişinin kimliğiyle ilgili kaygıları, ailesiyle yaşadığı çatışmalar, toplumsal baskılar veya kendini kabul etme süreci konusunda profesyonel destek istemesi son derece olağandır.
Ancak bu desteğin amacı kişinin cinsel yönelimini ve cinsiyet kimliğini ‘değiştirmek’ olmamalıdır. Gerçek ve etik bir ruh sağlığı desteği; kişinin kendisini tanımasına, duygularını anlamlandırmasına, güvenli ilişkiler kurmasına ve kendi yaşamıyla ilgili kararları özgürce verebilmesine yardımcı olur.
Örneğin, cinsel yönelimi nedeniyle ailesiyle sorun yaşayan bir bireyin psikolojik destek alması, eşcinselliğini ‘ortadan kaldırmak’ için değil, yaşadığı çatışmayı anlamlandırmak ve ruhsal iyilik halini güçlendirmek için olmalıdır.
Dünya genelinde birçok ülke, bu uygulamaların özellikle çocuklar ve gençler üzerindeki zararlarını dikkate alarak çeşitli yasal düzenlemeler getirmiştir. Fransa, Almanya, Kanada ve Brezilya gibi ülkelerde farklı kapsam ve koşullarda yasaklamalar bulunmaktadır. Bu düzenlemeler meselenin insan hakları, sağlık ve mesleki etik meselesi olduğunu göstermektedir.
Sonuç olarak, bir insanın kimliğinde onarılması gereken bir ‘bozukluk’ yoktur. Onarılması gereken şey; insanları belirli bir cinsel yönelime veya cinsiyet kimliğine uymaya zorlayan, çeşitlilikleri hastalık olarak gösteren ve sevgiyi koşullara bağlayan anlayıştır.
Kendini kabul etmek bazen kolay olmayabilir. Özellikle toplumun sürekli olarak kim olduğunla ilgili neyin doğru, neyin yanlış olduğunu söylediği bir ortamda büyümek, insanın kendisiyle barışmasını zorlaştırabilir. Ancak unutulmamalıdır ki kişinin kendisiyle kurduğu ilişki, başkalarının beklentilerine göre şekillenmek zorunda değildir.