Kıbrıs Sorunu ile ilgilenen bütün BM Genel Sekreterleri (BMGS) düş kırıklığına uğradı. Sırasıyla, U’Thant, Waldheim, de Cueller, Gali, Annan, Moon ve son olarak Guterres’in bütün çabaları sonuçsuz kaldı.
Kurt Waldheim 1981 yılında görevinden ayrılırken yaşadığı büyük düş kırıklığını saklamadı ve Güvenlik Konseyi’ne sunduğu raporunda Kıbrıs misyonunun “kadri bilinmeyen ve heves kırıcı” olduğunu yazdı. Yaptığı öneriler iki tarafça da reddedilmişti.
Perez de Cuellar da benzer bir ifade kullandı. Önce BMGS’nin Özel Temsilcisi olarak, daha sonra da bizzat BMGS olarak çözüm için çok çaba sarf eden de Cuellar, Güvenlik Konseyi’ne sunduğu son raporunda şöyle diyordu: “1975 yılından beri çözüm için şahsen uğraştım, Kıbrıs Sorununun çözümsüz kalmasından duyduğum düş kırıklığını gizlemek istemiyorum.”
De Cuellar’ın önerilerin kah bir taraf, kah öteki taraf reddetmişti. Bazılarını da iki taraf birden geri çevirmişti.
Kofi Annan, kapsamlı bir çözüm planı öneren tek BMGS idi. Planını 2002-2003 arasında Denktaş reddetmişti, 2004’te de Tassos Papadpullos gözyaşları içinde Kıbrıs Rum toplumunu referandumda hayır oyu kullanmaya davet etmişti.
Şimdilerde görevinden ayrılmaya hazırlanan Antonio Guterres belki yazılı olarak sitemde bulunmayacak ama Waldheim ve de Cueller’ın söylediklerine benzer şeyler söyleyeceğine eminim.
Taraflar Kendileri İçin Her Şeyi İstiyor!
Peki, neden böyle oldu?
Kıbrıs Sorununun çözümü konusunda tarafların takındığı uzlaşmaz tavrın elbette birden fazla nedeni vardır. Ortaya konan çözüm önerilerini ya bir taraf, ya da diğer taraf beğenmiyor. Bazen de iki taraf birlikte önerilere karşı çıkıyor.
Çünkü, BM uluslararası hukuk ve evrensel ilkelerin yanı sıra, de-facto durumu da dikkate alan bir kurumdur. Örneğin, 1974 öncesinde Kıbrıs Rum tarafının sahadaki üstünlüğünü gözeterek raporlar hazırlanıyor, öneriler yapılıyordu. 1974 sonrasında ise Türk tarafının sahadaki üstünlüğü ve de-facto durum dikkate alınıyor. BM’nin federasyona ve siyasi eşitliğe vurgu yapması bundandır.
Fakat, BM’nin güçler dengesini dikkate alması, BM Şartında kayıtlı uluslararası hukuk ilkelerinden bütünüyle vazgeçmiş olduğu anlamına gelmez.
Taraflar açısından güçlük yaratan da budur. Çünkü, güçlü olan taraf “her şeyi” istiyor ama BM hiçbir tarafa “her şeyi” vermiyor.
Diğer bir zorluk, toplumların kendi mağduriyetlerini ileri sürerken öteki toplumun mağduriyetini görmezden gelmelerinden kaynaklanmaktadır. Ötekinin mağduriyetinin kısmen bile olsa telafi edilmesine yanaşmıyorlar.
Kısacası, hem “mağdur”, hem “haklı”, hem de “güçlü” olunca, yani algı bu yönde olunca, uzlaşma kapısı kapanıyor!
Guterres’in Buruk Vedası
Gelelim şimdilerde ofisini toplamak üzere olan son BM Genele Sekreteri Antonio Guterres’e. Bu kıymetli diplomatın Kıbrıs Sorunu bağlamında içine düşürüldüğü duruma üzülmemek elde değil. Kıbrıslı liderlerin Genel Sekreteri yolcu ederken giderek ayak önüne iki tenha geçit noktası koymaları insanın içini burkuyor.
Oysa, Guterres göreve gelir gelmez büyük bir hevesle Kıbrıs Sorununun çözümüne yönelmişti ve taraflar arasında 2005 yılından 2017 yılına kadar yapılan görüşmelerde sağlanan yakınlaşmalardan yola çıkarak, Crans Montana konferansını düzenlemişti.
Guterres, şimdilerde Türk tarafının kabul etmediği, Derviş Eroğlu-Nikos Anastasiadis Ortak Açıklamasında (11 Şubat 2014) yer alan bir ilkeden hareke ediyordu: “All unresoved core issues will be on the table, and will be discussed interdependently.”
Yani, bütün çözülmemiş esaslı konular masada olacak ve karşılıklılık ilkesine göre veya karşılıklı bağımlılık anlayışıyla ele alınacak.
Guterres, bu ilkeyi ihya ederek tarafları başlıklar arasında al-ver yöntemiyle sonuca ulaşmaya davet etmişti. Bu yüzden iki ayrı masada müzakere yapılmasını ve masaların birbirine bağlı olmasını önermişti. Garantör ülkelerin kendi aralarında yaptığı pazarlıklar, Kıbrıslı tarafların masasında yapılan pazarlıklarla iç içe geçirilmişti. Örneğin, Güç Paylaşımı-Siyasi Eşitlik-Dönüşümlü Başkanlık ve Mülkiyet başlıklarında Kıbrıs Türk tarafının talepleri ağırlıkla dikkate alınırken, Garantiler ve Toprak başlıklarında Kıbrıs Rum tarafının talepleri ağırlıkla dikkate alınıyordu ve bu başlıklar birbirleriyle ilişkilendiriliyordu.
Maalesef, Crans Montana konferansı kavga ve gürültüyle son erdi. Özel Temsilci Eide’nin dediği gibi, tarafların hali hiç de çözüme yapmaya gelen kişilerin haline benzemiyordu.
Sonunda Guterres “Kuzeyli ve Güneyli” Kıbrıslılara “iyi geceler” diledi ve topu tarafların sahasına attı. Fakat, başta Nikos Anastasiadis ve Ankara olmak üzere, taraflar topu taca attı ve top bir daha sahaya dönmedi.
Nikos Anastasiadis’in Kurnazlığı
Guterres Çerçevesi zemininde stratejik bir anlaşmaya varmayı ve çözümün önünü açmayı istemeyen Nikos Anastasiadis durup dururken ortaya “iki-devletli çözüm” modelini attı.
Türk tarafına verdiği gizli veya açık mesajlarda 2018 yılında yapılacak cumhurbaşkanlığı seçimlerini kazandıktan sonra “iki devletli çözümü” konuşmaya hazır olduğunu söylüyordu.
Kendisi her ne kadar böyle bir şey söylemediğini iddia etse de, yakın çalışma arkadaşlarına bu konudan bahsettiği biliniyor.
Ayrıca, dönemin Başpiskoposu II. Hrisostomos, Anastasiadis’in kendisine “iki-devletli çözümden” söz ettiğini kamuoyuyla paylaşmış bulunuyor .
Fakat, Nikos Anastasiadis Türk tarafını kulağına hoş gelen bu görüşü ortaya atarken amacı gerçekten iki-devletli çözüm yapmak değildi. Guterres Çerçevesinden kurtulmak, bu anlamlı belgeyi çöpe atmaktı. Bunda da başarılı oldu.
Türkiye Crans Montana’dan sonra, 2004 öncesinde Rauf Denktaş’ın izlediği politikalara geri döndü ve yeniden iki-devletli çözümden söz etmeye başladı. Böylece, Guterres Belgesi unutturuldu ve Kıbrıs müzakereleri tıkandı.
Mustafa Akıncı’nın Mağduriyeti
Crans Montana’da çözüme sadece “bir mil” kaldığı BM raporlarında açıkça belirtiliyor. Bu tarihi momentum, başlıkları birbirine bağlayan müzakere yöntemiyle Guterres’in ve bu ilkeyi benimseyerek müzakere eden Mustafa Akıncı’nın bir başarısıydı.
Fakat, Türkiye, Mustafa Akıncı’nın başarısını bizzat Akıncı’ya karşı kullandı ve Akıncı’yı liderlikten uzaklaştırmak için olmadık işler yaptı.
Kıbrıs Rum tarafının Kıbrıslı Türklerle iktidar ve refahı paylaşmak istemediğinin görüldüğünü ileri süren Ankara, yeniden iki devleti çözümden söz etmeye başladı.
Oysa, Anastasiadis’in çözüm iradesinden yoksun olduğunu açığa çıkaran Akıncı olmuştu. Gelgelelim, Ankara, Kıbrıslı Türk liderin bu başarısını başka politikalara yelken açmak için bir bahane olarak kullandı ve Anastasiadis ile aynı noktada buluştu. Guterres Çerçevesinden kurtulmak iki tarafın da ortak hedefi oldu.
Antonio Guterres’in elini kolunu bağlayan bu tavırlar günümüze kadar değişmedi ve Kıbrıs Sorununda en uzun müzakeresizlik dönemi yaşandı.
İki-Devletli Çözümsüzlük Politikası, Türkiye’nin Pazarlıkları ve Kıbrıslı Türkler
Kıbrıs Rum tarafının Kıbrıslı Türklerle iktidarı ve refahı paylaşmak istemediği yönündeki tespit, ilk defa Kıbrıslı Türklerin federasyona yöneldiği 2004 yılında BM raporlarına girdi. Mustafa Akıncı döneminde de bu durum bir kez daha görüldü.
Gelgelelim, Türk tarafı aynı yolda istikrarlı olarak yürümeyi sürdürmek, federal çözüm konusunda ısrar etmek ve Kıbrıs Rum tarafı üstünde baskıyı artırmak yerine, kimsenin kabul etmediği iki devletli çözümü yeniden gündeme getirdi.
Peki ama, Kıbrıs Rum tarafının federal çözüm konusundaki isteksizliğine karşı atılacak en doğru adım iki-devletli çözüm modeli mi?
Federasyon konusunda inandırıcı bir irade sergilemeyen Kıbrıs Rum tarafı, iki devletli çözümü veya konfederasyonu kabul etmeye yanaşır mı?
Bu yaklaşımın ne Kıbrıs Rum tarafı, ne BM, ne de genel anlamda uluslararası toplum tarafından benimsenmediğini Türkiye de biliyor. Fakat, bu durum Türkiye’yi rahatsız etmiyor. Çünkü, Türkiye iki devletli çözümden bahsederken, aynı zamanda başka alanlarda takip ettiği çıkarlarını sağlama almak için Kıbrıs Sorununu bir koz olarak kullanıyor.
Hatırlamakta yarar var. 2004’te iki-devletlilikten federasyona geçerken AB’ye üye devlet statüsünü kazanmıştı. Şimdilerde de AB ile Gümrük Birliği Anlaşmasının modernizasyonu, Vize Serbestisi ve AB Savunma Politikası konularında pazarlık yaptığı biliniyor. Ayrıca, Doğu Akdeniz’de enerji politikalarına taraf olmak istiyor.
Kıbrıs Sorununda tavrını da ancak bu pazarlıklardan çıkacak sonuçlara göre gözden geçirebilir.
Nitekim, son dokuz yılda Kıbrıs müzakereleri yapılmamışsa, beklentileri karşılanmadığındandır. Önümüzdeki dönemde de beklentileri karşılanmazsa, geçtiğimiz dokuz yılda olduğu gibi, gelecekte de müzakereler yapılmayacak ve Kıbrıslı Türkler “bekleme salonunda” kalacaklardır. Ta ki, Türkiye kendi çıkarlarını elde edene kadar...
Çözüm Çerçevesi Değişmiyor Ama Çözüm Zamanı Tükenebilir
Bitirirken bir noktanın altını çizelim. Müzakere tarihi göstermiştir ki, BM Genel Sekreterlerinin değişmesiyle BM’nin “çözüm felsefesi” değişmiyor. Kurt Waldheim, Perez de Cuellar, Butros Gali, Kofi Annan ve Antonio Guterres’in yaptığı önerilerde bazı değişmeyen sabit noktalar vardır ve bu ortak noktalar de-facto durumda sarsıcı bir değişiklik olmadığı sürece masada kalacaktır.
Bu yüzden zamana oynamak, çözümün içeriği bakımından kimseye bir şey kazandırmaz.
Belki Türkiye’nin kendi çıkarları için pazarlık yapmasına olanak tanır ama Kıbrıslı Türklere çok şey kaybettirir. Var oluşları bakımından yaşamsal öneme sahip olan ivedi çözüm, çözümsüz geçen her günle birlikte daha uzağa atılır ve Kıbrıslı Türklerden pek çok şeyi alıp götüren zaman bir gün nihai sözünü söyleyebilir!