Her yıl 26 Ekim’de kutlanan İnterseks Farkındalık Günü, toplumda çoğu zaman yanlış bilinen, görünmez kılınan ve hakkında konuşmaktan kaçınılan bir gerçekliği hatırlatıyor; insan bedenleri düşündüğümüzden çok daha çeşitli. Bugünün amacı yalnızca interseks kavramını tanıtmak değil; ön yargıları sorgulamak, ayrımcılıkla mücadele etmek ve herkesin bedeni üzerinde söz sahibi olma hakkını savunmak.
Peki interseks olmak ne demek?
İnterseks, doğuştan gelen cinsiyet özellikleri tipik kadın veya erkek bedenlerine ilişkin toplumsal ve tıbbi tanımlara bütünüyle uymayan insanları kapsayan bir şemsiye terimdir. Bu çeşitlilik kromozomlarla, hormonlarla, iç veya dış üreme organlarıyla ve diğer cinsiyet özellikleriyle ilişkili olabilir. Bazı interseks özellikleri doğumda fark edilirken bazıları ergenlik döneminde veya yaşamın ilerleyen yıllarında ortaya çıkabilir. Bazılarıysa kişinin yaşamı boyunca hiç fark edilmeyebilir.
Burada altını çizmemiz gereken önemli bir nokta var: İnterseks olmak, tek başına bir hastalık ya da kusur anlamına gelmez. Bazı interseks varyasyonları belirli sağlık gereksinimleriyle ilişkili olabilir ve bu durumlarda tıbbi destek gerekebilir. Ancak bedenin tipik kadın veya erkek özelliklerinden farklı olması, kendiliğinden tedavi edilmesi gereken bir sorun olduğu anlamına gelmez.
Toplumda interseks bireyler için kullanılan ‘çift cinsiyetli’, ‘hem erkek hem kadın’ veya ‘hermafrodit’ gibi ifadeler de önemli yanlış anlaşılmalara yol açabilir. Özellikle ‘hermafrodit’ sözcüğü, insanlarda interseks çeşitliliğini tanımlamak için günümüzde çoğunlukla yanıltıcı ve damgalayıcı kabul edilmektedir. İnterseks olmak, kişinin aynı anda hem kadın hem de erkek olduğu anlamına gelmez. Her insanın bedensel özellikleri kendine özgüdür.
İnterseks olmak ile cinsiyet kimliği ve cinsel yönelim aynı şey değildir.
Toplumda sıkça karşılaşılan bir başka yanlış inanış, interseks bireylerin mutlaka belirli bir cinsiyet kimliğine veya cinsel yönelime sahip olduğunun düşünülmesidir. Oysa interseks olmak, biyolojik cinsiyet özelliklerinin çeşitliliğiyle ilgilidir. Cinsiyet kimliği kişinin kendisini hangi cinsiyette tanımladığıyla, cinsel yönelim ise kimlere karşı romantik veya cinsel çekim hissedebildiğiyle ilişkilidir.
Dolayısıyla interseks birey kendisini kadın, erkek, nonbinary veya başka bir kimlikle tanımlayabilir; heteroseksüel, eşcinsel, biseksüel, aseksüel ya da başka bir cinsel yönelime sahip olabilir. İnterseks bireylerin kimlikleri hakkında karar vermek başkalarının değil, kişinin kendisinin hakkıdır.
En önemli meselelerden biri: Beden bütünlüğü ve onay hakkı
İnterseks farkındalığını yalnızca biyolojik çeşitlilikleri tanımakla sınırlamak, meselenin en önemli boyutlarından birini gözden kaçırmak olur. Bazı interseks bebekler ve çocuklar sağlık açısından acil bir gereklilik bulunmadığı halde, genital organlarının görünümünü tipik kadın veya erkek bedenlerine benzetmek amacıyla cerrahi ya da hormonal müdahalelere maruz bırakabilmektedir.
Bu müdahaleler her zaman aynı gerekçeyle veya aynı sonuçlarla gerçekleşmese de özellikle kişinin kendi kararını verebileceği yaşa gelmeden yapılan, tıbben zorunlu olmayan ve geri döndürülemeyen işlemler ciddi etik ve insan hakları sorunları doğurur. Bu süreçlerde beden bütünlüğü, gelecekteki cinsel işlevler, üreme kapasitesi, psikolojik iyilik hali ve kişinin kendi bedeni hakkında karar verme hakkı dikkate alınmalıdır.
Elbette hayatı veya sağlığı tehdit eden acil durumlarda gerekli tıbbi bakımın sağlanması önemlidir. Ancak acil bir sağlık gereksinimi bulunmayan durumlarda, yalnızca toplumsal beklentilere uyum sağlamak amacıyla yapılan müdahaleler sorgulanmalıdır. Çocukların yararı, ailelerin bilgilendirilmesi ve bireyin gelecekte kendi bedeni hakkında karar verebilmesi temel öncelikler arasında yer almalıdır. Bir bedenin toplumun alışık olduğu görünümden farklı olması, o bedeni değiştirmek için tek başına yeterli bir gerekçe değildir.
İnterseks farkındalığı neden hepimizin meselesi?
İnterseks bireyler yalnızca sağlık hizmetlerinde değil; eğitimde, aile yaşamında, sosyal ilişkilerde ve çalışma hayatında da yanlış bilgiler, mahremiyet ihlalleri ve ayrımcılıkla karşılaşılabilir. Bazen merak adı altında yöneltilen kişisel sorular, bazen de bedenleri hakkında başkalarının karar vermesi, bu bireylerin kendilerini güvende ve kabul edilmiş hissetmelerini zorlaştırabilir.
Farkındalık, bir insanın bedenini açıklamak zorunda bırakılmamasıyla başlar. İnterseks bireylerin tıbbi bilgileri mahremdir; kimse kendi bedeni hakkında konuşmaya veya özel sağlık bilgilerini paylaşmaya zorlanmamalıdır. Saygılı bir dil kullanmak, doğru bilgiye ulaşmak, ayrımcı davranışlara karşı durmak ve sağlık profesyonellerinin konu hakkında bilimsel, etik ve insan hakları temelli eğitim almasını desteklemek bu farkındalığın önemli parçalarıdır.
26 Ekim İnterseks Farkındalık Günü, bize insan çeşitliliğinin bir istisna veya düzeltilmesi gereken bir durum olmadığını hatırlatıyor. Bedenlerimiz aynı olmak zorunda değil; kimliklerimiz de tek bir kalıba sığmak zorunda değil. Eşitlik, herkesi birbirine benzetmek değil, çeşitliliğimizle birlikte eşit haklara sahip olduğumuzu kabul etmektir.
Çünkü her insan, bedeni ne olursa olsun saygıyı, mahremiyeti, sağlık hizmetlerine ayrımcılık olmadan erişmeyi ve kendi bedeni hakkında söz sahibi olmayı hak eder. İnterseks farkındalığı, tam da bu hakları görünür kılmakla başlar.