Sömürgecinin sömürülen içün yaraddıvı “stereotype/sterotib”ler vardır. Bu strotibler genelleşdirilmiş, belirli düşünce galıblarna, sömürülenneri sıkışdırarag üredilmiş söylemlerdir. Sömürgeci sömürülen içün bu sterotibleri yaradırkana, sömürülenin öz saygısını, öz güvenini yıgmag ve onu deyersizleşdirmeg isder. Bu süreş sömürenin sömürülen üzerinde egemenlig inşasıdır başga bir ifadeynan. Sömürgecilig literatüründe yaradılan bu sterotibler “beyazlıg sözleşmesiynan”/ “whiteness contract”nan da bağlantılıdır. Beyaz adam Afrika’yı, Amerika’yı sömürgeleşdirirkana, gendi sözleşmesini bu tobraglara dayadırkana bu sterotibleri gullanarag, gendi varlıvını sorgulanmaz gılmışdır yerliler tarafından. Yerliler gendi tobraglarındakı beyaz adamın varlıvını meşrulaşdırmışdır. Üretilen sterotib söylemler zihinsel açıdan bir sömürgeleşdirme yöntemi olarag gullanılmagdadır. Sömürgeciliyin en tehlikelisi yerlilerin zihinnernin sömürgeleşdirilmesidir. Buna garşı da yapılabileceg, yerli aydınnarın gendi toblumu üzerine sömürgecinin inşa eddiyi hegomonyaya garşı, direniş teorileri oluşdurmasıdır.
Aydınnarımız sömürgecilig çalışmalarıynan ilgilenmeden bu alanda Türkiya’ya garşı çog mücadele vermişdir. Tümü deyil elbedda. Ne yazık kı bir çovu sömürgeciynan uzlaşmış, onnarın gendilerine verdiyi imkanlardan, imtiyazlardan yararlanmışdır. Türkiya’nın varlıvını adamızda sorun olarag görmemiş, tobraglarmızı sömürgeleşdirmesini umursamamışdır. Akademisyennerimiz da ne yazık ki Türkiya’nın varlıvının Gıprızlıları nasıl edgilediyi, onnarı nasıl dönüşdürdüyü, Türkiya’nın üzerimizde ekonomig, kültürel, siyasal ve sosyolojig açıdan nasıl gendi gendini inşa eddiyini araştırma gayreti içüne girmemişdir. Neçün? Sanadcılarmız, akademisyennermiz Türkiya’dan gorkar? Türkiya, bu asimedrig ilişgi biçimine garşı çıkan sanadcılara ve akademisyennere basgı yapar? Sanadcılar ve akademisyenner bu asimedrig ilişgi biçimini sorgularsa işsiz galır? Her şeyinan ilgili araşdırmalar yapılırkana, sergiler açılırkana neçün Türkiya’nın üzerimizde gurduğu sömürgecilig ilişgisi ya da egemenlig ilişgisi sorgulanamazdır? Bunu sorgulayan, tartışan sanadcılarmız, akademisyennermiz vardır. Bu insannarımız neçün çog çog azdır? Bu insannarmız neçün belirli grublar tarafından yannızlaşdırılmag, deyersizleşdirilmeg hadda görünmez gılınmag isdenmegdedir?
Beyaz adam, Afrika ve Amerikan yerlileri içün "uygar olmadıgları", "tehlikeli ve saldırgan", "tembel", "geri galmış" oldugları yönünde bir çog sterotib üredmişdir. Bu sterotibleri yerliler da içselleşdirmiş hadda gendiler da bu sterotibleri tegrarlayan, üreden durumuna gelmişdir. Sanırım yerlilerin sömürgecinin üreddiyi terminolojiynan gendini üredmesi, başdan inşa edmesi en tehlikeli durumlardan bir tanesidir. Sömürgecinin bakış açısıynan yerliler gendi gendilerni tanımlamaya başladıglarında, gendilerni taha güşlü bir şekilde tükedmeye başlarlar.
“Gıprızlılar tembeldir”, “Gıprızlılar halledeceyig, der ama hişbir şeyi halledmezler”, “Gıprızlılar nankördür” gibi Türgca gonuşan Gıprızlılar içün üredilmiş sterotib söylemler vardır. Benim uzun zamandır diggatimi çeken ve beñi rahadsız eden sterotiblerden bir tanesi da “Gıprızlıların ısgarta” olduvu ifadesidir. Bu ifadenin yerleşigler tarafından Gıprızlılar içün gullanıldıvını hiş duymadım. Gözlemlediyim gadarıynan genelde Gıprızlılar yannız galdıglarında, ortamda herhangi bir yerleşig yoğusa gendi gendileri içün “ısgarta” ifadesini gullanırlar. Isgarta Gıprıstürgcası ve Gıprızurumcası’nda olan bir sözcügdür. Urumca’da
“Σκάρτος” olarag gullanılır. Kelime İtalyanca kökenlidir. İtalyanca’da “scarto” olarag geşmegdedir. Isgarta “işe yaramaz, elverişsiz, ahlagsız” anlamlarına gelmegdedir (Kabataş, Hacipieris 2017, 171). Bildiyim gadarıynan ısdandard Yunanca’da da bu kelime gullanılmagdadır. Velhasıl bu “ısgarta” kelamı cemaatımızda çog yaygın halde gullanılmagdadır. Bir gullanım alanı da objeler içündür. “Bir tomofil aldıg o da ısgarta çıgdı” gibin gullanılır mesela. “Memed çog ısgarta adamdır” olarag da insannar içün gullanılır. Türkiyalılar bu sözü bilmez onunçün onnar “Gıprızlılar ısgartadır” demez, deyemez. Belkim övrendigden sovra onnarda gullanmaya başlar ve derler ki “Gıprızlılar ıgartadır”.
Gıprızlılar neçün gendi gendilerne “ısgarta” demegdedir? Genelde edraflarında biri hagsız yere yalakalıg yaparag bir pozisyona gelmişsa o insana ısgarta derler. Bariyalarından biri tarafından gandırılmışsa, gazıg yemişsa, gazıg atana ısgarta, derler. Türkiya’ya yalakalıg yapannar içün ısgarta derler. Türkiya’ya garşı direniş gösderemedigleri zaman gendi gendilerne ısgarta derler. Türkiya’nın gendilere verdiyi imtiyazları bol bol gullanana, yurduna garşı umursamaz olan ısgarta, derler. Bu örnegleri çovaldabilirig sanırım. Ancag gözlemlediyim gadarıynan politig olarag “ihaned, adaledsizlig ve Türkiya’nan işbirliyi” açısından bu söylem üredilmegdedir.
Gıprızlıların gendi gendileri içün üreddiyi bu sterotib, Gıprızlıların cemaadlerine olan güvenini, inancını sarsıcı niteligdedir. Toblumsal olarag öz güveni, öz saygıyı ortadan galdıran bir söylemdir. Bu bağlamdan “Gıprızlılar ısgartadır” söylemi, sömürgecinin egemenliyini meşrulaşdıran bir söylemdir. Yanni “Gıprızlılar ısgartadır onunçün yönedilmeyi hagederler”, “Gıprızlılar ısgartadır onunçün Türkiya tarafından bu şekilde yönedilmeyi hagederler” düşüncesini toblumun içünde yayarkana bu yönedilme, kontrol edilme figrini da normalleşdirir.
Türgca gonuşan Gıprızlılar minör bir toblumdur. Bununçün süregli olarag yog olma endişesi daşımagdadır. Major toblumların böyle gorkuları yogdur. Batı’da major toblumlara bu gorku faşist grublar tarafından enjegde edilir ki sağ oyların artışına bu korku kadgı sağlasın. Bizde durum çog farglıdır. Cemaatımızın yog olma tehlikesini süregli dile getirenner sol grublardır. Ve bu ifadeyi dillendiren sol grubların oy oranı düşügdür. Sömürgeleşdirilmiş tobraglarda, major toblumun geleceg tahayyülünde minör toblumların yeri yoğusa, minör toblumlar, gendi varlıglarnı devam eddirmeg içün sömürgeciynan işbirliyi içüne girer. Bunda başga edmenler da vardır. Sadece bunun üzerinden bu ilişgiler ağını açıglayamayıg tabii ki. Türgca gonuşan Gıprızlılar major bir toblummuş gibi süregli olarag sunuldu. Sunulmagdadır. Türkiya gendi hag ve çıkarları içün Türgca gonuşan Gıprızlıları 1950’li yıllardan itibaren minör toblumdan major tobluma geçirdi söylemsel olarag. Gıprızlılar major toblum olmanın gereyini yerine getirememegdedir. Bulunduvum ortamlarda Gıprızlılar, Filistinliler’nan, Kürdler’nan garşılaşdırılmagdadır. Hadda şimdilerde İranlılarnan… Gıprızlılar gendi gendilerni bu major toblumlarnan kıyaslamagda, bu toblumların gösderdiyi direnişi gösderemedigleri içünde gendi gendilerni ısgarta olarag nitelendirmegdedir. Bu onnarın gendi gendilerini taha çog aşşalamasını savlarkana, öz güvennerni, öz saygılarnı yitirmesine sebeb olmagdadır.
Buraşda sorgulanması gereken şey, İngiliz koloni döneminden itibaren, Gıprız Cumhuriyeti, Türg yerleşimci kolonyalizmi dönemleri içünde bir minör toblum olarag, Türgca gonuşan Gıprızlıların sosyo ekonomig ilişgilerni, evrimlerni incelemegdir. Margsisd literatürü gullanarag, Türgca gonuşan Gıprızlıların minör toblum olarag üretim ilişgileriynan ilişgisi, üretim araçlarnın mülkiyetine ne gadar sahib oldugları, igdidar ilişgileri bağlamında, sömürgeciynan süregli olarag işbirliyi içünde olmalarına sebeb olan goşulların ne olduvu, sömürgeciden neçün beglenti içüne girdigleri, major toblum olan Urumca gonuşan Gıprızlıların geleceg tahayyülünde ne gadar gendilerne yer verildiyi gibin ciddi soruların ve sorunnarın düşünülmesi ve tartışılması gereglidir.
“Gıprızlılar ısgartadır” söylemi bir sterotibdir. İnsanın sabid bir dovası yogdur. İnsan içünde bulunduvu toblumsal ilişgilernan, bu ilişgilerin edgisiynan süregli olarag deyişim ve dönüşüm halindedir. O meşhur örnegde olduvu gibin, bir bebeg dovuşdan katil olarag dovmaz. Onun içünde olduvu goşullar onu bir katile dönüşdürür. Bizim odaglanmamız gereken bu goşullardır. Klasig sömürgecilig, neo-kolonyalizm, yerleşimci kolonyalizm ve minor toblumlar bu dörd literatürü Margsisd bir perspegdifden annamadan Türgca gonuşan Gıprızlıları annayamazsıñız!
Nod: Yazının seslendirilmiş versiyonu; https://youtu.be/DLnzxeDoNoA
Gaynag
Kabataş, Orhan. Hacipieris, Yakovos. 2017. Kıbrıs Türk ve Rum Diyalektlerinin Ortak Sözlüğü. Gendi yayınnarı. İstanbol.