Bir annenin, bir babanın en büyük korkusu nedir?

Yoksulluk mu?

Hastalık mı?

Kendi ölümü mü?

Yoğun ve sürekli desteğe ihtiyaç duyan bir evladı olan aileler için asıl korku, çoğu zaman ölümün kendisi değildir.

Korku, ölümden sonra başlayacak hayattır.

Gecenin bir vakti zihne yerleşen ve kolay kolay susmayan o soru:

“Ben ölürsem çocuğuma ne olacak?”

Kim ilaçlarını takip edecek?

Kim ihtiyaçlarını anlayacak?

Biri ona kötü davranırsa kime başvuracak?

Kendi yaşamına ilişkin kararlar alınırken onun sözü dinlenecek mi?

Anne ve babasının ömrü bittiğinde güvencesi de bitecek mi?

Burada yalnızca çocuklardan söz etmiyoruz. Yetişkinlik döneminde de sağlık, iletişim, barınma, kişisel destek veya karar verme alanlarında düzenli ve yoğun desteğe ihtiyaç duyan yurttaşlardan söz ediyoruz.

Bu korku varsayımsal değil

Ebeveynlerinin ölümünün ardından Down sendromlu kardeşi Savaş’ın desteğini üstlenen Canev Değirmenci, kardeşinin ilaçlarının takibinden kişisel bakımına kadar günlük ihtiyaçlarının aile bireyleri tarafından karşılandığını anlatıyor. En büyük kaygısı, kendisine ve kardeşinin diğer destekçilerine bir şey olması durumunda bu sorumlulukları kimin üstleneceğini bilememek. Aynı haberde Engelli Aileleri Dayanışma Derneği Başkanı Refia Arı da ailelerin temel korkusunun, kendilerinden sonra evlatlarının nasıl yaşayacağını bilememek olduğunu belirtiyor (Haber Merkezi, 2024).

İtiraf edelim: Bu tabloyu yalnızca kişisel bir aile dramı olarak görmek kolayımıza gelebilir.

Oysa mesele doğrudan kamusal sorumlulukla ilgilidir.

Tek bir insanın dahi ailesini kaybettikten sonra güvencesiz kalması kabul edilemez.

Yapılanı inkâr etmiyoruz, güvenceyi soruyoruz

KKTC’de bu alanda hiçbir şey yapılmadığını söylemek doğru olmaz.

Demirhan Engelsiz Yaşam Evi ve Rehabilitasyon Merkezi’nin gündüzlü hizmet sunan ilk etabı 26 Eylül 2024’te açıldı. Aynı açıklamada yatılı bölümün 2025’in ilk çeyreğinde hizmete konulmasının hedeflendiği duyuruldu (Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı [ÇSGB], 2024).

Merkez çalışanlarının, ailelerin, derneklerin, gönüllülerin ve projeye katkı sağlayan kurumların emeği görmezden gelinemez.

Ancak gündüzlü rehabilitasyon hizmetinin başlamasıyla aile sonrasındaki yaşamın güvence altına alınması aynı şey değildir.

Asıl soru şudur:

Mevcut sistem, anne ve baba artık hayatta olmadığında bireye kesintisiz, kişiselleştirilmiş ve hukuken güvence altına alınmış bir yaşam sunabilecek midir?

Bir binanın varlığı, kendi başına işleyen ve sürdürülebilir bir sistem bulunduğunu göstermez.

Değişen hedef tarihler

Resmî açıklamaların kronolojisi dikkat çekicidir.

26 Eylül 2024’te yatılı bölüm için 2025’in ilk çeyreği hedef gösterildi (ÇSGB, 2024).

15 Mayıs 2025’te, 24 saat esasına göre çalışacak bölümün Haziran 2025 sonunda açılacağı bildirildi (ÇSGB, 2025b).

3 Aralık 2025’te yatılı bölümün bu kez yeni yılın başında hizmete gireceği açıklandı (ÇSGB, 2025a).

13 Mayıs 2026’da Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanı Oğuzhan Hasipoğlu, altyapı ve personel hazırlıklarının tamamlandığını, ihale sürecinde gecikme yaşandığını ve bölümün yaklaşık iki ay içinde hizmet vermeye başlayacağını söyledi (ÇSGB, 2026).

Bu açıklamalar aynı nitelikte değildir. Birinde hedef, diğerinde doğrudan açılış beklentisi dile getirilmiştir. Fakat sonuçta kamuoyuna birden fazla tarih açıklanmış ve takvim birkaç kez ileriye taşınmıştır.

Bu yazı 30 Temmuz 2026’da yayına hazırlanırken, son açıklamadaki yaklaşık iki aylık dönem sona ermişti. Yapılan taramada yatılı bölümün fiilen açıldığını, ilk kabulün gerçekleştiğini veya kaç kişinin yatılı hizmet almaya başladığını bildiren daha güncel bir resmî duyuruya ulaşılamadı (ÇSGB, t.y.-b).

Tarama notu: Güncel durum kontrolü 30 Temmuz 2026 tarihinde yapıldı. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının “Haberler” sayfası ile Ocak-Temmuz 2026 arşivleri incelendi; “Engelsiz Yaşam Evi”, “Demirhan” ve “yatılı” sözcükleriyle Bakanlığın alan adıyla sınırlandırılmış aramalar yapıldı. Sosyal medya hesapları, yayımlanmamış yazışmalar ve doğrudan kurumsal görüşmeler bu taramanın kapsamında değildir.

Dolayısıyla bu tespit, hizmetin kesin olarak başlamadığı anlamına gelmez. Fakat bir kamu hizmetinin başlayıp başlamadığına ilişkin temel bilgi, ailelerin ayrıca araştırma yapmasını gerektirmeyecek açıklıkta yayımlanmalıdır.

“Yakında” bir sosyal hizmet modeli değildir.

Güvence, açıklanan tarih değil; kapısı fiilen açılmış, personeli göreve başlamış, bütçesi ayrılmış, kabul ölçütleri belirlenmiş ve düzenli biçimde denetlenen bir sistemdir.

Kapasite neden açıklığa kavuşmuyor?

Eylül 2024 tarihli açıklamada yatılı hizmet için 24 kişilik kapasiteden söz edilmiştir (ÇSGB, 2024).

Bakanlığın tarihsiz proje sayfasında ise 18 yaş ve üzerindeki bireyler için 32 yatak, 18 yaş altındaki bireylere yönelik rehabilitasyon hizmetleri için 16 yatak ve merkezin toplam 120 kişiye hizmet verebilecek kapasitede olduğu belirtilmektedir (ÇSGB, t.y.-a).

Bu rakamların mutlaka birbiriyle çeliştiğini söyleyemeyiz. Farklı hizmet türlerine, yaş gruplarına veya işletme aşamalarına ait olabilirler.

Sorun, kamuoyuna açıklanan belgelerde bu ayrımın yeterince gösterilmemesidir.

Ailelerin yeni bir sayıya değil, şu sorulara açık cevaplara ihtiyacı vardır:

Yatılı hizmet başlangıçta ve tam kapasiteyle kaç kişiye sunulacaktır?

On sekiz yaş altındaki bireyler için belirtilen 16 yatak hangi hizmet türüne ayrılmıştır?

Toplam 120 kişilik kapasitenin ne kadarı gündüzlü, ne kadarı yatılı hizmeti kapsamaktadır?

Kapasitenin sürdürülebilmesi için kaç personel ve ne kadar bütçe öngörülmüştür?

Yasa var, uygulamanın durumu ne?

35/2025 sayılı Sosyal Hizmetler Dairesi (Kuruluş, Görev ve Çalışma Esasları) Yasası’nda, yasanın kullandığı ifadeyle “Engelli Bakım Merkezi”; günlük yaşamın gereklerini yerine getiremeyecek durumda olan bireylere haftanın yedi günü, 24 saat yatılı bakım ve rehabilitasyon hizmeti sunan bir sosyal hizmet birimi olarak tanımlanmıştır (Sosyal Hizmetler Dairesi [Kuruluş, Görev ve Çalışma Esasları] Yasası, 2025, md. 2).

Yasa ayrıca bir “Engelli Bakım Merkezi Sorumlusu” kadrosu öngörmektedir. Bu görevliye merkezin yönetilmesi, personel arasındaki iş bölümünün düzenlenmesi ve denetlenmesi, merkezde kalan bireylerin bakım, sağlık ve korunmalarının sağlanması ile kayıtlarının tutulması gibi sorumluluklar yüklenmiştir (Sosyal Hizmetler Dairesi [Kuruluş, Görev ve Çalışma Esasları] Yasası, 2025, s. 62).

Kâğıt üzerinde gerekli bir çerçeve var. Fakat ailelerin hayatı kâğıt üzerinde yürümüyor.

Bir kadronun yasada bulunması, o kadronun doldurulduğunu; bir merkezin tanımlanması da hizmetin başladığını göstermez.

Kamuoyuna açık bilgiler, sorumlu kadronun doldurulup doldurulmadığını, kaç personelin göreve başladığını, vardiyaların nasıl düzenleneceğini ve hizmetin hangi bütçeyle sürdürüleceğini göstermeye yetmemektedir.

Kimin hayatı, kimin kararı?

Bu tartışmanın merkezinde yalnızca ailelerin kaygısı veya devletin kurumsal kapasitesi yoktur.

Asıl merkezde, hizmetlerden yararlanacak özel gereksinimli bireyler bulunmalıdır.

Ömer Bulduk, kendi yaşam deneyimini anlattığı röportajda eğitim alma, çalışma, gezme, toplumsal yaşama katılma ve mümkün olduğunca bağımsız hareket etme isteğini dile getiriyor. Temel talebinin ayrımcılık değil, fırsat eşitliği olduğunu vurguluyor (Aşık Ülker, 2017).

Bulduk’un sözleri doğrudan Demirhan’daki yatılı hizmet modelini değerlendirmiyor. Ancak özel gereksinimli bireylerin yalnızca bakım hizmetlerinin alıcısı değil, toplum içinde kendi tercihleriyle yaşamak isteyen yurttaşlar olduğunu hatırlatıyor.

İnsanlar yalnızca yedirilecek, giydirilecek veya barındırılacak bedenlerden ibaret değildir.

Arkadaşlıkları, işleri, ilişkileri, alışkanlıkları, kişisel alanları ve gelecek hayalleri vardır.

Birleşmiş Milletler Engelli Hakları Sözleşmesi’nin 19. maddesi de özel gereksinimli bireylerin toplum içinde yaşama, nerede ve kimlerle yaşayacaklarını seçme ve kişisel yardım dâhil olmak üzere toplum temelli destek hizmetlerine erişme hakkını tanımaktadır (United Nations, t.y.).

Bu nedenle hizmetten yararlanacak kişilere doğrudan sorulmalıdır:

Nasıl yaşamak istiyorsunuz?

Kimlerle yaşamak istiyorsunuz?

Hangi desteğe ihtiyaç duyuyorsunuz?

Günlük düzeninizin, ilişkilerinizin ve kişisel alanınızın korunması için ne yapılmalıdır?

Hakkınızda karar verilirken masada siz de olacak mısınız?

Özel gereksinimli bireylerin anlamlı katılımı olmadan onlar hakkında kurulacak hiçbir sistem eksiksiz sayılamaz.

Yanıt bekleyen beş temel soru

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı ile Sosyal Hizmetler Dairesinin kamuoyuna şu beş konuda açık bilgi vermesi gerekir:

1. Yatılı bölüm fiilen hizmete girmiş midir? Girdiyse ilk kabul ne zaman yapılmış ve bugün kaç kişi hizmet almaktadır? Girmediyse yeni başlangıç tarihi nedir?

2. Kesin kapasite kaçtır? Kamuoyuna açıklanan 24, 32, 16 ve 120 rakamları hangi hizmet türlerini ifade etmektedir?

3. Kimler hizmetten yararlanacaktır? Başvuru, kabul, öncelik ve bekleme listesi ölçütleri nelerdir?

4. Personel ve bütçe yeterli midir? Merkezde kaç sosyal hizmet uzmanı, psikolog, hemşire, fizyoterapist, beslenme uzmanı, özel eğitim uzmanı, kişisel destek görevlisi ve gece personeli fiilen görev yapacaktır? Gece vardiyaları nasıl düzenlenecek ve hizmetin sürekliliği hangi mali planla korunacaktır?

5. Haklar nasıl güvence altına alınacaktır? Bağımsız denetim, ihmal ve istismar bildirimi, erişilebilir şikâyet, mahremiyet ve bireysel karar süreçleri nasıl işleyecektir?

Bunlar bir saldırı değil, kamu hizmetinin doğal hesap verme sorularıdır.

Ailelere kahramanlık yüklemeyi bırakın

Bazı anne ve babalar yalnızca ebeveynlik yapmıyor.

Aynı zamanda kişisel destek görevlisi, öğretmen, hemşire, şoför, terapist, hukukçu ve hak savunucusu olmak zorunda kalıyor.

Sonra dönüp onlara, “Ne kadar güçlüsünüz” diyoruz.

Belki güçlü olmak istemiyorlar. Belki yalnızca kamunun görevini yapmasını istiyorlar.

İnsanları yıllarca tek başına mücadele etmek zorunda bırakıp ardından fedakârlıklarını alkışlamak sosyal politika değildir.

Ailelerin özverisi, işleyen bir kamu sisteminin yerine geçirilemez.

Aileler kahraman olmak zorunda değildir.

Kamu, öngörülebilir ve sürdürülebilir bir destek sistemi kurmak zorundadır.

Yatılı hizmet gerekli, ancak tek çözüm değil

Acil ve nitelikli yatılı hizmete ihtiyaç vardır. Ancak bütün çözüm, herkesi tek ve büyük bir kuruma yerleştirmek olamaz.

Amaç, insanları toplumdan koparan kapalı yapılar kurmak değil; kişinin ihtiyacına ve tercihine göre farklı yaşam seçenekleri sunmaktır.

Evde destek, kişisel asistanlık, aileyi dinlendiren geçici konaklama, küçük ölçekli destekli yaşam evleri, fizyoterapi ve sağlık hizmetleri, mali güvenlik planlaması, destekli karar verme mekanizmaları ve gerektiğinde nitelikli yatılı hizmet aynı sistemin parçalarıdır.

Bir ailenin birkaç gün dinlenmesini sağlayacak geçici konaklama ile ailesini tamamen kaybetmiş bir kişinin uzun süreli yaşam ihtiyacı aynı değildir. Kriz desteği, kısa süreli konaklama, küçük ölçekli ortak yaşam ve uzun süreli yatılı hizmet birbirinden ayrılmalıdır.

Her birey için, ailesi hayattayken bir gelecek planı hazırlanmalıdır. Bu planda sağlık ve kişisel destek ihtiyaçlarının yanında kişinin nerede ve kimlerle yaşamak istediği, iletişim biçimi, günlük alışkanlıkları, ilişkileri, maddi güvencesi ve kararlarına nasıl destek verileceği de yer almalıdır.

Sivil toplum bu süreçte vazgeçilmezdir. Ancak devletin yerine geçen kalıcı bir sosyal güvenlik sistemi değildir.

Hizmetleri kurma, finanse etme, koordine etme ve denetleme sorumluluğu kamunundur.

Bir devletin gerçek ölçüsü

Bir devletin gücü binalarının büyüklüğüyle, törenleriyle veya kesilen kurdelelerle ölçülmez.

Gerçek ölçü, en fazla desteğe ihtiyaç duyan yurttaşına, ailesi artık yanında olmadığında nasıl davrandığıdır.

Ailelerin ihtiyacı yeni bir açılış vaadi değil; başvuru koşullarının, kapasitenin, personelin, bütçenin, denetimin ve bireysel hakların açıkça tanımlandığı, fiilen çalışan bir sistemdir.

Hiçbir anne ve baba, kendi ölümünü evladının felaketinin başlangıcı olarak görmemelidir.

Hiçbir insanın güvenliği yalnızca anne ve babasının nefesine bağlı olmamalıdır.

Bir sosyal devletin, “Ben ölürsem çocuğuma ne olacak?” sorusuna vereceği cevap açık olmalıdır:

“Kendi tercihleri dinlenerek, hakları korunarak, ihtiyaç duyduğu desteği alarak ve insan onuruna yakışır biçimde yaşayacak.”

KKTC’de aileler bu cümleyi hâlâ güven içinde duyamıyorsa tartışılması gereken, onların kaygılarının büyüklüğü değil, sosyal devlet sözünün gerçek hayatta ne kadar karşılığı olduğudur.

Kaynakça

Aşık Ülker, Ö. (2017, 6 Ağustos). İçimdeki engelleri aştım. YENİDÜZEN. https://www.yeniduzen.com/icimdeki-engelleri-astim-92621h.htm

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı. (t.y.-a). Engelsiz Yaşam Evi projesi. 30 Temmuz 2026 tarihinde erişildi. https://csgb.gov.ct.tr/PROJELER/ENGELS%C4%B0Z-YA%C5%9EAM-EV%C4%B0-PROJES%C4%B0

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı. (t.y.-b). Haberler. 30 Temmuz 2026 tarihinde erişildi. https://csgb.gov.ct.tr/HABERLER

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı. (2024, 26 Eylül). Engelsiz Yaşam Evi 1. etabı hizmete girdi. https://csgb.gov.ct.tr/engels%C4%B0z-ya%C5%9Fam-ev%C4%B0-1-etabi-h%C4%B0zmete-g%C4%B0rd%C4%B0

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı. (2025a, 3 Aralık). Bakan Hasipoğlu’ndan yatılı Engelsiz Yaşam Evi müjdesi. https://csgb.gov.ct.tr/HABERLER/bakan-has%C4%B0po%C4%9Flundan-yatili-engels%C4%B0z-ya%C5%9Fam-ev%C4%B0-m220jdes%C4%B0

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı. (2025b, 15 Mayıs). Gardiyanoğlu: “Engellilerimiz için çok ciddi bir duyarlılık gösterdik, göstermeye de devam edeceğiz”. https://csgb.gov.ct.tr/HABERLER/gard%C4%B0yano%C4%9Flu-engell%C4%B0ler%C4%B0m%C4%B0z-%C4%B0199%C4%B0n-199ok-c%C4%B0dd%C4%B0-b%C4%B0r-duyarlilik-g214sterd%C4%B0k-g214stermeye-de-devam-edece%C4%9F%C4%B0z

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı. (2026, 13 Mayıs). Kıbrıs Türk Engelliler Federasyonu, Bakan Hasipoğlu’nu ziyaret etti. https://csgb.gov.ct.tr/HABERLER/kibris-t220rk-engell%C4%B0ler-federasyonu-bakan-has%C4%B0po%C4%9Flunu-z%C4%B0yaret-ett%C4%B0

Haber Merkezi. (2024, 31 Mart). Down sendromlu bireylerin aileleri, Engelsiz Yaşam Evi’nin hizmete girmesini bekliyor. Kıbrıs Postası. https://www.kibrispostasi.com/c35-KIBRIS_HABERLERI/n513429-down-sendromlu-bireylerin-aileleri-engelsiz-yasam-evinin-hizmete-girmesini-bekliyor

Sosyal Hizmetler Dairesi (Kuruluş, Görev ve Çalışma Esasları) Yasası, 35/2025 (2025). https://mevzuat.gov.ct.tr/Portals/48/Sosyal%20Hizmetler%20Dairesi%20%28Kurulus%2C%20Gorev%20ve%20Calsma%20Esaslar%29%20Yasas.pdf

United Nations. (t.y.). Article 19 – Living independently and being included in the community. https://www.un.org/development/desa/disabilities/convention-on-the-rights-of-persons-with-disabilities/article-19-living-independently-and-being-included-in-the-community.html

Terminoloji notu: Metnin anlatımında “özel gereksinimli bireyler” ifadesi kullanılmıştır. Kurum adları, yasa ve sözleşme adları, resmî kadro adları ile kaynak başlıkları özgün biçimleriyle korunmuştur.